Indonesia

Indonesia

Kamus Sansakerta - Indonesia N-S (3)

Kamus Sansakerta-Indonesia N-S
Sambungan Dari:
http://indonesiatanahairku-indonesia.blogspot.com/2014/03/kamus-sansakerta-indonesia-h-m-2.html

N 
254
naas : naas, sial
nadi : urat nadi
nadya : air
nadyan : meskipun
naga : naga, ular; nagabanda : nama tembang gedhe; nagagini : ular betina; nagakusuma : nama 
tembang gedhe; nagapuspa : bunga nagapuspa; nagapuspita : nagasari, jenis makanan; 
nagasantun : jenis makanan; nagasari: nagasari,  jenis makanan; nagasasra : nagasasra, jenis 

pamor keris
nagara : negara
nagih : menagih, menarik hutang; nagih janji : menuntut janji; nagih pati : membalas kematian
nagri : negeri, negara
nahan : demikian, menahan
nahas : naas, sial
nahen : demikian, lalu
naja : jangan
najam : bintang, perbintangan
najan : meskipun, walaupun
naji : tumbuh taji (ayam)
nak : anak, putra; nak dulur: saudara sepupu
naka : kuku
nakal : nakal
nakar : menakar
nakir : membuat takir
nakoda : nahkoda, pengemudi kapal
nakoni : menany akan, menanyai 
255
nala : hati, perasaan
nalangsa : nelangsa
nalar : nalar, pikiran
naléndra : raja, penguasa
nalika : ketika; naling tarung : bunyi vokal “o”
naluhi : membosankan, menjemukan
naluri : naluri, insting
nam : anyam; nam - naman : anyam - anyaman
nama  : nama; nami : nama
naming : hanya saja, cuma; namong : hanya, cuma
nampa : menerima
nampan : baki
namper : menempeleng
namudana : main isarat, memakai lambang
namung : hanya, cuma
nanah : nanah, darah putih yang membusuk
nanakan : masak betul, tanak
nandangi : mengerjakan, melakukan
nander : mengejar dengan cepat
nandhak : berjoget dan menari
nandhang : mengalami, terkena
nandhani : menandakan
nandho : mengangkat dengan tandu 
256
nandhu : mengangkat dengan tandu
nanduk : bertambah
nandur : menanam
nanggap : m enganggap
nanggel : menanggung
nanging : tetapi
nangis : menangis
napa : apakah
napas : napas
naptu : angka- angka pada hari, bulan dan tahun
nara : hal, keadaan; naradipa, naradipati, naraji : raja; narapati : raja; narapraja: pegawai, pekerja, 
buruh; narapwan : supaya; narakarya : pegawai, pekerja, buruh; narakusa, narakuswa : orang 
(tanah) istimewa milik raja; naranata: raja; narawantah : terkenal, tenar, termasyhur; narawara : 
hulubalang, pahlawan; narawata: tersiar merata tiada henti; narawita: milik ra ja (sawah, desa, 
dll); naréndra, naréswara : raja; narénsdra mahisi, narèswari : permaisuri
naraca : neraca
narah : terserah, menurut sekehendak orang
narang : menggantung di tempat yang tinggi
nararya : raja
narpa, narpati : raja
narya : menawarkan
naryam a : hulubalang
nasa : hidung
nasika : hidung
nasiki : membedaki 
257
nastiti : teliti, cermat
nata : 1 raja; 2 menata
natab : terbentur
natah : melubangi dengan tatah
natar : memberi pelatihan
natas : penuh, selesai, sempurna
naté : pernah
nati : bersahaja, lur us, tulus
natkala : ketika
natmata : memandang
natoni : melukai
natos : pernah
natpada : menyembah, sujud, takhluk
natur : mendukung agar anak agar kencing/berak
nawa : sembilan
nawala : surat; nawala patra : surat, tulisan
nawan : menawan
nawang : terbang , melayang, memandang; nawang sasi : memandang rembulan; nawang wulan: 
memandang rembulan; nawang sari : melihat ke inti (hakikat)
nawung : mengumpulkan, mengarang, menggubah; nawung kridha : halus perasaan hingga 
mengerti perasaan orang lain; nawung rudatin, nawung turida : susah, sedih
nawur : menyawur, menebarkan
naya : tingkah laku, kelakuan, politik, pimpinan
nayab : pencuri yang masuk ke rumah pada siang hari 
258
nayaga : pemain gamelan, ahli kerawitan
nayaka : aparat, pegawai, pamong praja
nayoh : berusa ha agar diberi firasat/alamat dalam mimpi
negara : negara
nèm : muda, taruna
nembah : menyembah
néndra : tidur
neng : hening
nengga : menunggu
nenggak waspa : bersenggukan menangis
nenggala : nenggala, pusaka Baladewa berbentuk tombak
nenggalangi : menghalang - halangi
nènggané : jikalau, sekiranya, umpama
nénja : berak, buang air besar
nepak : menyediakan
népang : mendepak, mengepak, menendang
neptu : angka perhitungan pada hari, bulan dan tahun Jawa
nepung : mengenalkan
nerbuka : membuat terbuka
netes : men etas
niaya : aniaya
niba : menjatuhkan diri
nigas : memangkas, memenggal 
259
niksa : menyiksa, menganiaya
niku : itu
nila : nila, biru
nilad : mencontoh, meniru
nilak : berbekas, membekas
nilakrama : bertanya, menegur dengan hormat
nilanggu : cacing
nilapracan dha : angin ribut, topan
nilar : meninggalkan
nilas : membekas, menyisakan
nilawarsa : hujan bercampur angin
nila- werdi : nila yang terbaik
nilem : 1 menyelam; 2 menidurkan
nilep : menilep, menyembunyikan
nimita : sebab, karena
nimnaga : sungai
nindita : tidak bercela, mulia, terutama
nindya : sempurna
ningan : tetapi
ningas : memangkas, memotong
ninggal : meninggalkan
ninggil : meniggi
ningrat : bangsawan, darah biru 
260
nini : nini, panggilan untuk putri, nenek
nipah : nipah, jenis pohon
nipar : membersihkan,  meratakan
nipis : susut, berkurang, makin tipis
nipuna : pandai, bijaksana
nir : tidak, bebas; niradara: tidak dengan sopan, kurang ajar; nirantara: tidak berapa lama lewat, 
sebentar; nirasa : tidak enak, tak ada rasanya; nirsraya : melajang, tidak kawin,   membujang; 
nirbawa: tak berwibawa; nirbaya: tidak bahagia; nirbaya, nirbita : lepas dari mara bahaya; 
nirdaya : hilang tenaga; nirdon : tiada hasilnya, gagal, urung, tak berguna; nirmala : selamat, 
lepas dari kecelakaan; nirwèsthi: tidak takut bahaya; nirwikara: tak berubah, tabah, berani
nirna : menghilangkan
nira : 1 akhiran nya; 2 air
nirada : mendung
niru : meniru
nirwana : nirwana, surga
nis : hilang, pergi, tidak; nisakara : bulan; niscala : kuat sekali, tak bergerak; niskala : tak ada 
halangan, sela mat; niskara : sekarang, semuanya; niskarana : tidak bersebab, tak beralasan
niscaya : pasti, niscaya, tentu
nisih : menyisih, menyingkir
nisip : menyisip
nisir : menyisir, mengiris tipis
nisita : tajam, pandai, cerdas
nistha : nista, hina, rendah
nisthura  : bengis, kejam, tak punya kasihan
niswasa : napas
niti : meneliti; nitèni : meneliti, memperhatikan 
261
nitih : naik (kendaraan)
nitik : meneliti, melihat
nitiman : bijaksana, wicaksana
nitir : memukul terus- menerus
nitis : menjelma, masuk
nitra : netra, mata
niwanda : sebab, karena
niyaga : penabuh gamelan
niyaka : pegawai, pekerja, aparat
nohan : nama hari ke- 4 dalam hitungan Jawa
nom : muda; nom - noman : pemuda, taruna
nonton : menonton, melihat
nrima : menerima, bersifat menerima apa adanya
nugraha : anuge rah, karunia
nuhun : memohon, meminta
nujum : nujum, perbintangan, falakh
nukma, nuksma : menjelma
nulad : meneladani; nuladhani: meneladani
nulahi : berpengaruh kepada
nulak : menolak
nular : menular, berjangkit
nulis : menulis
nulung : menolong 
262
nulup : berburu burung dengan tutup
nulya : lalu, kemudian, lantas
numbak : menombak, menusuk; numbak tambuh : pura- pura tidak tahu
numpang : menumpang; numpang karang : orang yang menumpang di kebun orang lain; 
numpang nusup : orang yang menumpang di rumah orang lain; numpang rembug : usul
numpek : tumpah
numpeng : selamatan dengan tumpeng
numpes : menumpas
numplak : menumpahkan
numpu : berburu
numpuk : menumpuk
numusi : menjadi kenyataan
nundaka : menyuruh, menugaskan
nundha : menunda
nundhung : mengusir
nunggak :  menunggak
nunggal : menyatu; nunggang(i) : mengendarai; nunggangtaya : menghina
nunggu : menunggu
nungka : kedatangan
nungkak : menginjak dengan tumit; nungkak krama : berlaku tak sopan, ceroboh
nungkeb : menutupi dengan bakul, mengepung lalu menangkap
nungkul : takluk; nungkul aris : takluk dengan baik- baik
nungsa : nusa, pulau
nungsang : melintang pukang; nungsang jempalik : mencari nafkah dengan susah payah  
263
nungsung : memberi; nungsung warta : mohon berita
nungtun : menuntun
nunjang : 1 menunjang; 2 memberi bonus
nunut : menumpang, ikut
nupiksa : memeriksa
nuraga : yang memerintah/ menguasai, rendah hati
nurun : meniru; nurunake : melahirkan keturunan; nurun sungging : meniru sama betul
nurut : menurut, taat
nusa : nusa, pulau; nusa Jawa : pulau Jawa; nusantara: nusantara, pulau - pulau yang berjajar
nuswa : nusa, pulau; nuswapada : nusantara, pulau- pulau yang berjajar
nut : nut, ikut, menurut
nuthuk : memukul
nutu : menumbuk; nutu pari : menumbuk padi
nutup : menutup
nuwala : surat
nuwawa : titip, bertitip kepada
nuwun : memohon, meminta, permisi; kula nuwun : permisi; nenuwun; meminta, berdoa; nuwun 
mawon : maaf saja; panuwun : 1 permohonan; 2 kayu bubungan rumah

O
obah : bergerak; obah- osik : bergerak- gerik
obat : obat, jamu; obat- abit : diayun - ayunkan; mobat- mabit : terombang- ambing
obong : bakar
obor : obor, pelita; obor giring : pengayom, pelindung; sambung obor : penguburan jenazah yang 
kemalaman sehingga perlu diterangi dengan obor
obos : omong kosong, membual
obrog : jenis permainan anak
obyok : cucian secara bersama- sama
obyong : setuju, sepakat, sependapat
obyor : berkilauan, menyala- nyala, bersinar terang
odor : jenis permainan anak
ogah : ogah, tidak
okèh : banyak, berjenis- jenis
okol : kekuatan otot, badan, fisik
olah : masak, mematangkan
olan - olan : jenis ulat
olèh : 1 boleh, diijinkan; 2 mendapat; olèh aja  : tarik ulur; olèh ati : kesenangan, gembira; olèh 
dadi : asal jadi, berhasil; olèh gawé : 1 mendapat tugas, pekerjaan; 2 mendapatkan yang dituju; 
olèh pepati : duka- cita; olèhan : 1 sering mendapat keberuntungan; 2 mudah dipinjami; olèh- olèh 
: oleh - oleh, buah tangan 
265
omah : rumah; omahan : selalu di rumah; omah- omah : membangun rumah tangga; pomahan : 
perumahan
oman : sisa, bagian
omba : lebar, luas, jembar
ombak : ombak, gelombang
ombé : minum, menenggak air
omong : mengomong, bicara; omong kosong : omong kosong, nonsens, bicara tanpa makna, 
basa- basi
ompak : 1 awalan pada lagu lancaran; 2 batu penyangga tiang
ompok : sengkuap
omprot : bersemburan, bertaburan
onar : kacau, geger, resah
oncat : lari, pergi, tinggal
oncé : karangan, gubahan
oncèk : kocek, kupas, buka
oncèn - oncèn : untaian, susunan
oncèng : selalu bertanya
oncèr : paparan, jelas, keterangan
oncog : berjalan cepat dengan tujuan yang pasti
oncom : jenis tempe yang terbuat dari kacang tanah
oncong : nyala, sulut, suluh, sinar
oncor : 1 obor, pelita; 2 mengoncori, memberi air (sawah)
ondhan : waktu luang, jeda, istirahat
ondhang : undang - undang, pengumuman, publikasi 
266
oneng : gelisah, sedih, susah
onta : unta, jenis binatang gurun
ontang - anting : anak tunggal
ontèl : jantung pisang
onten : ada, berada
onté- ontéyan : untaian, rangkaian
ontong : kecewa, sedih, gelisah, jengkel
ontor : siram, guyur
ontran - ontran : geger, kekacauan
ontong : jantung pisang
onya : singkir, pergi, hinder
onyok : tawaran yang berlebihan, vulgar, diperlihat- lihatkan
onyol : to njol, memperlihatkan, menunjukkan
ora : tidak
ori : jenis bambu
orong - orong : jenis binatang tanah
osada : usada
osadi : usaha, jamu
osik : gesek, ganggu
otot : otot, urat
owah : berubah, berganti

P 
267
pacak : dandan, berhias; pacak baris : menata barisan; pacak gulu : gerakan leher dalam menari 
atau joget
pacangan : tunangan
paceklik : musibah kesulitan bahan pangan secara massal
pacima : barat; pacimotara: barat daya
pacir : porak- poranda, berceceran
pacuh : larangan, tabu
pacul : cangkul; pacul bawak : tungkai cangkul; pacul gowang : jenis rumah tradisional; pacul 
jejeg : cangkul sejenis tembilang; pacul slandhok : cangkul yang semuanya terbuat dari besi; 
pacul unet : cangkul sejenis tembilang
pacung : usulan untuk dipilih
pada : 1 kaki; 2 bait
padaka : kalung, hiasan leher
padamarga : jalan kecil, lorong
padamelan : pekerjaan, karya
padangan : tempat menanak nasi
padarakan : rakyat jelata
padha : sama
padhak : tempat pembuatan garam
padhalangan : pedalangan, seluk- beluk yang berkaitan dengan wayang dan dalang
padhang : terang, bersinar
padhar : jemur, dipanasi
padharan : perut
padhas : batu cadas, batu karang; padhas lintang : batu bintang
padhati : pedati 
268
padhé : berbeda, berlainan, tidak sama
padhek : dekat
padhem : padam, mati
padhépokan : asrama, pergurua n
padhet : padat, rapat
padhi : padi
padhidhing : musim dingin
padhilan : sapi pejantan
padhiyan : api penghangat, dian
padho : layar perangkap
padma : bunga teratai; pama éndra : bunga teratai gunung; padmana: hati yang gembira; 
padmasana : tahta, singgasana
padmi : permaisuri; padni, patni : permaisuri
pados : mencari
padu : cekcok, berselisih; padu don : cekcok, berselisih
paduka : paduka, anda, kamu
padunungan : tempat, wilayah, daerah
padupan : tempat membakar dupa
padureksa : pojok rumah
paès : hias, dandan; paèsan : kaca berhias
paga : para- para
pagagan : huma, ladang
pagah : tetap, stabil
pagas : pangkas, potong, kitan 
269
pageblug : musibah, bencana
pageh : tetap, tak berubah, stabil
pagéné : mengapa, apa sebab
pager : pagar
pagering : musibah, wabah
pagon : kokoh, kukuh
pagongan : tempat menyimpan gamelan
pagowong : gelap karena gerhana
pagriyan : perumahan
pagupon : rumah merpati
paguron : perguruan
pagut : bersua, berjumpa
paham : 1 paham; 2 aliran
pahat : ukir
pailit : bangkrut, jatuh rugi
paing : na ma hari dalam kalender Jawa
pait : pahit; pait getir : suka- duka
pajagan : tempat penjagaan
pajang : hiasan, pajangan
pajaran : pelajaran
pajaratan : makam, kuburan
pajeng : laku, terjual
paju : baji, sejenis kampak; paju pat, paju telu : segi empat, segi tiga  
270
pajuk : bercahaya, bersinar
pajurungan : pemujaan
pak : panggilan untuk bapak; pakdhé : uwa, kakak laki - laki dari bapak/ibu
pakaja : bunga teratai
pakakas : perkakas, perabot
pakal : mata pencaharian
pakapti : kemauan, kehendak
pakara : perkara, problem
pakardi, pakarti : pekerjaan, penghidupan
pakatik : abdi, pelayan
pakèl : jenis buah mangga
pakem : pedoman baku
pakemit : azimat
pakèn : segala perintah
pakenira : kamu, anda
pakéring : penghormatan
pakerti : tingkah laku, watak
pakéwuh : segan, enggan
pakis : pakis, jenis pohon paku
pakiwan : tempat yang dianggab kiri, jarang dilewati
pakiwèn : persinggahan sementara
pakolèh : perolehan
pakon : perintah, instruksi 
271
pakra : pantas, patut
paksa : paksa
paksama : ampun, maaf
paksi : burung
pakta : bapak tu a
paku : paku
pakuwon : pesanggrahan, peristirahatan
pala : biji pala; pala gumantung : buah- buhan yang bergantung (mangga, dll); palakarta : 
rampung; palakarti : perlengkapan; pala kependhem : biji/buah yang terpendam dalam tanah 
(ketela, dll);
palakerti  : perlengkapan, perkakas; pala kesimpar : buah - buahan melata (semangka, dll); 
palakirna: buah - buhan yang bergantung; palakitri : buah- buahan di pekarangan; palakrama : 
menikah; palakrami : menikah; palamarta : tabiat baik; palawija : tanaman pangan selain padi di 
sawah
palagan : medan laga
palaku : kuli, pegawai, karyawan
palal : pahala, anugrah, karunia
palambang : perlambang
palana : pelana (kuda, gajah)
palandang : pelayan pengantin
palang : palang
palangan : larangan
palangka : kursi, dampar
palar : minta, ambil
palastra : meninggal
palaur : mau - maunya 
272
palèlèr : hadiah pakaian bekas
palem : pohon palma
paleng : pusing
pali, pepali : wejangan, pesan
palibaya : kaum, golongan, kelompok
palihara : gangguan, huru- hara
palilah : ijin, restu, perkenan
paling :  paling, puncak
paliwara : berita
palsu : palsu, semu, tiruan
palu : palu, martil
paluh : lumpur
palupi : contoh, tauladan
palyas : penolak
pama : upama, seandainya
pamadya : penengah
pamah : kunyah
pamali : larangan, pantangan
paman : paman, adik laki - lak i ayah
pamanggih : pemikiran
pamardi : pengajar
pamarta : yang memberitakan, juru pengabar
pamasa : raja, ratu 
273
pambayun : sulung, anak pertama
pamèr : pamer
pamit : pamit, ijin
pamong : pamong, aparat desa
pamor : wibawa
pamot : muatan
pampet : mampet, ber henti
pamrih : pamrih, harapan, keinginan
pamugara : pramugara; pamugari : pramugari
pamuja : pemujaan, doa, semedi; sanggar pamujan : tempat semedi, pura; pamuji : doa, semedi, 
pujian
pana : terang, jelas; panakawan : panakawan, abdi; panakrama : bakti, p enghormati; panamaya : 
janji
panas : panas
panata : aturan, penata; panatagama: pemimpin agama
panca : panca, lima; pancabakah : perselisihan; pancabaya : halangan, rintangan; pancadriya: 
panca indra; pancakaki : pengetua di desa; pancakara : perang, perse lisihan; pancanaka: nama 
kuku Bima; pancaniti : nama bangsal di kraton; pancaruba: peralihan musim; pancasila: lima sila, 
lima dasar; pancasona: nama aji Rawana; pancawara : lima arah mata angin; pancaweda: lima 
ajaran
pancad : pancat, landasan
pancak : te rima, tangkap; pancak suji : pagar besi
pancaka : pembakaran mayat
pancal : pancal, tending
pancama : yang kelima
pancèn : memang 
274
pancer : pusat
panci : panci
pancik : pancatan, landasan
pancilak : berlompatan, tak sopan
pancing : centong besar
pancur : me mancur
pancuran : pancuran
pancurat : memancur, bersirat
pandadar : penguji
pandam : dian, pelita
pandawa : pendawa, lima bersaudara
pandaya : nelayan, pencari ikan
pandek : tetap
pandel : pandel, bendera lambang
pandeng : memandang, melihat
pandhak : cebo l, kerdil
pandhan : daun pandan
pandhapa : pendopo, balai; pandhapi : (ing.) pendopo, balai
pandhawa : anak 5 lelaki semua; pandhawi : anak 5 perempuan semua
pandhé : 1 pandai; 2 pandé besi
pandhéga : pemimpin
pandhékar : pendekar, jawara
pandhiran : bercakap- cakap  
275
pandhita : pendita, brahmana
pandho : mengajukan kedua belah tangan untuk menerima sesuatu
pandhok : tempat kediaman yang tetap
pandhosa : peti mayat, keranda
pandhuk : bertemu, berjumpa, berdamai
pandhuta : mega, mendung
pandika : pembicaraan, perkataan
pandon : laku
pandonga : doa, puji
panduk : laku, cara berbuat
panduka : paduka, tuanku
pandulu : penglihatan, mata
pandum : pembagian, anugrah, karunia
pandung : maling, pencuri
panedah : petunjuk
panedha : 1 makanan; 2 permintaan
panedya : petunjuk
panegar : pelatih kuda tunggang
panèk : panjat, dipanjat
panekar : kebayan
paneksi : uang saksi
panelah : sebutan, nama
panembahan : junjungan, yang disembah 
276
panemu : pendapat, usul
panèn : panen
panengah : penengah
panengen : yang di kanan
panenggak : kedua, leher
panèwu : panewu, camat
pang : cabang, dahan
pangajeng : pemuka; pangajeng- ajeng : harapan, keinginan
pangaji : harga, penghargaan;
pangan : pangan, makanan
pangapura : maaf, ampunan; pangapunten : (ing.) maaf, ampunan
pangarsa : pemuka, pembesar; pangarsa- arsa : harapan, keinginan; pangarsi : pemuka, pembesar
pangèstu : restu
panggèh : bertemu
panggeh : tetap, tiada berubah
panggel : pendek lehernya
panggeng : kekal, tetap
panggih : bertemu, berjumpa
panggil : panggil, janji
panggul : pikul, g otong
panggulu : anak yang kedua
panggya : bertemu, berjumpa
pangkaja : 1 sinar, cahaya; 2 telapak  
277
pangkat : pangkat
pangku : cara mematikan huruf dalam tulisan Jawa
pangkur : pangkur, jenis tembang
panglima : panglima, pemimpin perang
pangling : lupa rupa
pangluh : melengkung, mentiyung
panglus : penghalus
pangot : pisau, lading, sabit
pangran : 1 pangeran; 2 Tuhan
pangrèh : pemerintah, aparat; pangrèh agung : pejabat besar; pangrèh luhur : pejabat tinggi; 
pangrèh praja : pejabat negara
pangu : sebentar
pangul : ujung tanah kedokan
pangulu : penghulu; pangulu banyu : pegawai pengairan
pangupa : hal mengenai; pangupaboga : hal mencari makan; pangupajiwa : hal usaha kehidupan; 
pangupakara : hal perawatan, pemeliharaan; pangupaksama : hal pengampunan; panguparengga : 
hal penghiasan
pangur : pangur, pemotongan
panibasampir : pemberian dari pengantin laki - laki kepada perempuan
panicil : cicilan
panida : kapur
paniganan : cerana, tempat sirih
panigraha : pemberian
panika : pena, ballpoint
panil : bagian pintu 
278
panili : panili
paningron : hari naas (yang ke- 5), hari paringkelan
paningset : pengikat yang erat
panjalin : penjalin, rotan
panjang : panjang; panjangan : upeti; panjang ilang : daun kelapa muda yang dianyam sebagai 
wadah makanan untuk kenduri
panjangka : pe rkiraan, dugaan
panjara : penjara, rumah tahanan
panjel : ganjal, galangan
panjenengan : engkau, kamu, kalian
panjer : nyala terus; panjer ésuk : bintang yang menyala sampai pagi hari; panjer soré : bintang 
yang menyala sejak menyala sore hari
panji : bendera kecil; panji klanthung : pengangguran; panji - panji : bendera
panjidhur : jidur, tabuh, kandang besar
panjing : masuk
panjor : dasar pedoman, pokok- pokok pedoman
panjrah : tersiar merata, tersiar dimana- mana
pantaka : mati, wafat
pantang : pantang
pantara : antara
pantaran : sebanding, sebaya
panté : pantai
pantèg : kuat, kukuh, tahan
pantèk : pasak  
279
pantèn : engkau
pantes : pantas
pantha : bagian, potongan
pantheng : pandangan menyatu
panti : panti, rumah
pantun : padi
panu : panu, penyakit kulit
panuduh   : petunjuk, penuntun; nuduhi : memberi petunjuk
panuhun : permohonan, permintaan; nuhun sewu : permisi, maaf
panuju : terarah, tertuju; nuju prana : berkenan
panukma, panuksma : penjelmaan, titisan
panutan : panutan, contoh, teladan; manut : menurut; nunut : ikut, numpang
panutup : penutup
panutur : penutur
panuwun : 1 permintaan, permohonan; 2 kayu bubungan rumah; kula nuwun : permisi, minta izin 
mau masuk rumah orang lain; nuwun sewu : permisi, maaf
panyuwun : permintaan, permohonan
paoman : bilik tempat bersemadi
paos : pajak, panjang, beda
paotan : alat untuk meruncingi
papa : sengsara, kesulitan, menderita
papag : jemput, temui, jumpai; mapag : menjemput
papah : papah, pondong, tuntun; papahan : tuntunan
papak : sejajar, sama ujungnya  
280
papaka : 1 pembur u; 2 siksaan
papal : patah, cuwil
papan : papan, tempat
papar : jelas, rata
papas : jumpa, temu
papasan : berjumpa, bertemu
papat : empat
papras : patas, cuwil, gugur
papreman : tempat tidur
papriman : mengemis
papringan : himpunan bambu
para : 1 bagi; 2 para; paracampah: suka mencela, menghina; paracidra : pengkhianat, pendusta; 
paradata : jaksa; parahita : berguru, mengabdi; parajaya : salah, kalah; parakarta : selamat, sehat; 
parakasak: pemberian, hadiah; parakirna : buah- buahan pohon; parakrama : kawin,  menikah; 
paranyai : abdi wanita di istana; parapadu : sengketa, berselisih; parasama : pilih kasih; parasatya 
: teman; paratantang : suka menantang, suka berkelahi; parawadulan : juru sandi; parawanten : 
sesajian
parab : nama
paraga : pelaku
parah : parah
parai : buah parai, pare
parak : datang, hadir, mendekat
parakan : kedatangan, kedekatan
parama : yang terutama, terindah; paramadiwa : surga; paramakawi : ahli syair; paramaresi: 
begawan, pendita; paramasastra : ahli sastra; paramatatwa : kenyataan yang  luhur; paramarta : 
adil, pemurah, ampunan; paramastri: bidadari; paramastuti : ahli ibadah; paramèng basa : ahli 
bahasa; paramèng kawi : ahli syair; paramèsthi : dewa yang mulia; paramèswara : raja; 
paramèswari : permaisuri  
281
paramita : kesempurnaan
parampar a : juru penerang
paramudita : lebih luas, baik, bijaksana, alam semesta; paramudya : baik, bijaksana; paramusésa : 
jajahan yang luas, alam semesta
paran : arah, tujuan; paran tutuh(an) : tertuduh, terdakwa; paran baya : apakah gerangan; 
parandéné : apalagi; paran para : juru penerang
parang : parang, senjata; parangmuka : penjahat, maling, musuh; parangrusak : motif batik
pararapan : dahi
paras : 1 wajah; 2 (di - i) : dikelupas
parasdya : niat, maksud, kehendak
parastra : mati, wafat, gugur
parasu : 1 kapak, parang; 2 gunung
parat : sebangsa patri
paratra : mati, akhirat
parawan : perawan, gadis
parawasa : dibunuh, disiksa
parbata : gunung, bukit
parcaya : percaya
pardata : perdata
pardi : terdidik, tekun bekerja
pardika : arti, makna
parek : ekat, akrab
parekan : yang dekat
parem : param, obat olesan 
282
pareman : tempat tidur
paremas : bersulaman benang emas
pareng : 1 bersama; 2 permisi
paréntah : perintah, instruksi
parepat : 1 keempat; 2 abdi, pengiring
parepatan : 1 perempatan; 2 rapat, perundingan, musyawarah
pari : 1 padi; 2 hal, mengenai; paribasan : peribahasa; paribawa : wibawa, pengaruh; paributa : 
dihina, dihinakan; paricara : abdi, hamba (laki - laki); paricari : abdi perempuan; parigraha : 1 
rumah; 2 istri, suami; 3 menyentuh; parihasa : penghinaan, ce laan; parikena : cocok, berkenan; 
parikrama : sambutan, penghormatan; parikudu : mau sekali, seharusnya; parimaha : besar; 
parimarma, parimirma : kemurahan, belas kasih; paripadu : seharusnya, mau sekali; paripaos: 
peribahasa, ungkapan; paripeksa : terpaksa, seharusnya; paripolah : bertingkah polah; paripuja: 
penghormatan; paripurna : paripurna, sempurna, pensiun; paritrana : pertolongan, perlindungan; 
paritustha : senang, girang, puas; pariwanda : penghinaan, celaan; pariwara : berita, warta; 
paripasa : paksa
paridan : sebangsa kerekan layar
pariga : gada, danda, belantan
parigi : sumur, tambak, mata air
parikan : syair, pantun
pariksa : periksa
paring : memberi
paris : sebangsa perisai
parma : anugrah, karunia; parman : belas kasih Tuhan; parmana : waspada , tekun, teliti, 
sempurna; parmata : permata; parmati : tekun, teliti, waspada
paro : separo, setengah
parol : kata- kata untuk saling berjanji
paron : 1 landasan untuk menempa; 2 setengah
parpatan : perempatan, silang empat  
283
parsa : gunung
parsada : persada, istana, gedung, candi, bumi
parsudi : mencari, upaya, usaha
parswa : l ambung (kaki) gunung
partala, pertala : bumi, tanah
partana : pembicaraan, musyawarah
parti : hal, mengenai; partidésa : selamatan desa; partikelir: partikelir, swasta; partisara : piagam, 
ijasah
partima : mencari
paru : paru - paru
paruh : separo, setengah
parul : kata- kata, untuk saling berjanji
parung : jurang yang tak begitu dalam
parupuh : dipukuli, dipangkas, ditutuh
parusa, parosa (di - ) : dipaksa, diperkosa
parusya : kasar, bengis
parwa : bagian, episode
parwata : gunung, bukit; parwita : 1 asal mula, mula- mula; 2 gunung
pas : pas, tepat, sesuai
pasa : puasa
pasagi : berbentuk persegi; pasagi kubuk : kubus; pasagi bata : persegi panjang (seperti bata); 
pasagi miring : belah ketupat, jajaran genjang
pasah : pasah, penghalus kayu
pasaja : sederhana, bersahaja  
284
pasaji : sesaji
pasak : pasak
pasaksi : saksi
pasal : pasal
pasalatan : tempat sholat
pasalin : tempat ganti, kamar pas
pasang : 1 pasang, memasang; 2 pasang surut; pasang aliman  tabé : mohon ijin, permisi; 
pasangan : 1 pasangan, jodoh; 2 pasangan dalam huruf Jawa untuk mematikan huruf di 
depannya; pasang angkuh : sombong, congkak; pasang gendéra : mengibarkan bendera ; pasang 
giri : sayembara; pasangliring : mengerling, menjeling; pasang grahita (- cipta) : menggunakan 
indra; pasang rakit : susunan, struktur, pengaturan; pasang ulat : menggunakan bahasa simbol; 
pasang semu : menggunakan bahasa simbol; pasang walat : mengenakan tulaknya
pasanggrahan : pesanggrahan, tempat istirahat
pasar : pasar, tempat jual beli; pasar malem : pasar malam; pasaraya: pasar besar
pasatan : 1 handuk; 2 tempat yang kering
pascima : barat
paser : damah, anak damah, sumpit
pasik : fasik, tak beragama
pasir : 1 pasir; 2 samudra; pasir wukir : lautan dan pe gunungan
pasirah : kepala
pasiran : tempat yang berpasir
pasisir : pesisir, tepi laut
paso : pasu, jambang, jambangan tempat air
pasowan : waktu untuk menghadap
pasrah : pasrah menyerah; pasrah bongkokan : menyerah tanpa syarat; pasrah ngalah : pasrah, 
mengalah 
285
pasrangkara : menegur, berkata dengan manis muka
pasrèn : 1 perhiasan; 2 bilik tengah
pasri : asri
pasthi : pasti, tentu
pasu : 1 batang hidung; 2 binatang, hewan
pasupati : panah milik Arjuna
pasuryan : muka, perangai
patah : patah, potong, putus
pataka : jahat, durhaka
pataksi : pertanyaan
patala : alam (dunia) di bawah bumi pertala
patang : empat, berempat; patang aring : dinding untuk sekat kamar tengah; patang atus : empat 
ratus; patang ewu : empat ribu; patang puluh : empat puluh; patang yuta :  empat juta
patangèn : tempat untuk bangun
patani : 1 petani; 2 tempat tidur
patapan : pertapan
patar : patar, kikir besar
patarana : tempat duduk
patembaya : sayembara
patèn : pasti, pengakuan; hak patèn : atas suatu karya
pater : pemimpin agama nasrani
pathèk : patek, jenis penyakit kulit
pathet : tinggi rendah nada
pathi : pati, sari 
286
pathok : patok, tongkat tertancap
pathola : cindai sutra halus
pati : pati, mati, meninggal; pati - pati : terlebih - lebih; pati bogor : sekarat, hampir mati; patibrata : 
bertapa, bersemedi; patigawé : bekerja keras; patigeni : puasa sehari semalam
patibasampir : peningset
patih : patih, wakil
patik : 1 noda; 2 abdi, hamba; patik- aji: abdi raja, daulat tuanku; patikbra : rakyat banyak
patita : jatuh
patitis : titis, tepat, efektif
patra : daun, surat; patramanggala : nama tembang gedhe; patrasèli: nama bunga
patrap : sikap, tindakan
patrem : keris kecil
patuh : patuh, taat
patuk : paruh, tatah, pahat
patuku : pembeli
patung : patung, arca
patungkas : pesan, amanat
paturon : tempat tidur
patut : patut, pantas
patuwas : pesan, amanat
paugeran : patokan, ketentuan
paut : sangkut paut, hubungan
pawaka : api
pawana : angin, udara  
287
pawar : kebayan
pawarta : berita, warta
pawèh : pemberian
pawèstri : perempuan, putri
pawira : perwira, gaga h
pawitan : modal
pawitra : jernih, suci, bersih
pawiyatan : pendidikan
pawon : dapur
pawong : orang; pawongan : sosok seseorang; pawong mitra : sanak famili, saudara
pawuhan : keranjang sampah, tempat pembuangan sampah
pawukon : siklus waktu berdasarkan w uku
paya : syarat, upaya, ikhtiar
payadan : dalih, berdalih
payah : payah, letih
payang : payang, pukar
payu : laku
payudan : peperangan, medan laga
payudara : payudara
payun : atap rumah
payung : payung; payung agung : payung besar; payung bèbèk : tudung  lebar dari daun nyiur; 
payung kuning : pengayoman; payung sungsun : payung bertingkat
payus : pucat lesi, kurang bercahaya
pecah : pecah 
288
pecalang : pelopor, polisi desa
pecat : pecat, copot; pecat mati : berhenti kerja karena mati
pécé : buta sebelah, ceme h, cemer
pecèh : bilis, rejeh matanya
pecel : pecel, jenis bumbu
pècèl : pecah belah
pecèran : pelimbahan
pecerèn : pelimbahan
pèci : peci, topi
pecil : anak katak
pecut : cambuk
pedhang : pedang; pedhang suduk : pedang yang lurus; pedhang warangan : pedan g yang 
terhunus
pedhati : pedati, dokar
pedhaya : perdaya, memperdayakan
pedhes : pedas; pedhes perih : pedih perih
pedhèt : anak sapi
pedhot : putus, patah
pedhut : awan
pegat : putus, patah; pegat mati : putus mati; pegat- pegat : terputus- putus; pegat ur ip : putus 
hidup
pegawan : begawan
pegel : pegal, payah
pehan : air susu 
289
pejah : mati; pejah kelir : partikelir, swasta
pekara : perkara
pekatul : bekatul
pekèt : piket, giliran tugas
pekéwuh : segan, serba sulit
pekik : tampan, bagus
peking : peking, bagi an dari gamelan
peksi : burung
pekti : upeti
pelag : baik, cantik, bagus
pélag : palang penyekat
pelak : anak ikan kakap
pélan : nama burung
pelana : pelana
pélas : jenis lauk
pelat : papan nama
pelem : mangga
peleng : bundaran hitam di mata
pelit : pelit,  tamak
pélog : pelog, laras gamelan
peloh : lemas, lunglai
pelung : nama burung
pelus : ikan palung, sebangsa lintah 
290
pélut : pikat, tarik, tawan
pèmès : pisau kecil/pisau gapit
pénak : enak, nikmat
pénakan : keponakan
pénang : keluarga, kaum, seketurunan
penapa : mengapa
penat : penat, capai
penatus : kepala prajurit
pencak : tendang, sepak
pencar : menyebar; pencar- karang : sudah membuat rumah sendiri, mandiri, tidak ikut orang tua
pèncèng : miring
pencèt : tekan, pijat
pencu : 1 kepala, limas yang tinggi (rumah adat); 2 ujung kerucut
pendhak : berulang
pendhapa : pendapa, balai
pendharat : tali untuk menambatkan binatang
pendhatos : pedati, dokar
pendhéga : pemimpin
pendhèk : pendek, rendah
pèndhèk : pendek
pendhem : pendam, tanam
pendhet : ambil
pendhil :  periuk, kendil 
291
pendhita : pendita, resi, begawan
pending : sabuk dari perak
pener : tepat, benar sekali
penèwu : penewu, pangkat di kraton
pengaron : belanga besar
pèngeran : pangeran, putra raja
pènget : peringatan, saran, nasihat
penggak : cegah, mengha langi
penggang : renggang, rongga
péngkal : salah satu perangkat huruf Jawa
pengker : lampau, lalu, silam
pengki : keranjang sampah
pengkok : tekan
péngkolan : tikungan, belokan, kelokan
pèngkrang : duduk di tempat tinggi
pengkuh : kuat, kokoh
pengulu : pe nghulu
pèni : indah, bagus, cantik
penjalin : penjalin
pental : terlempar, terhempas
pentas : pentas, naik panggung, tampil
pentasan : pertunjukan, pementasan
pentelung : mentiyung, melengkung 
292
penthang : memegang, memasang
pentheng : tegang
penthung : tong kat, pemukul
pentil : 1 berbuah masih muda; 2 puting susu
penting : penting
penyakit : penyakit
penyèt : tekan
pènyèt : lempeng, pipih
penyon : memakai penyu
penyu : penyu
penyuk : benjut, luka
pep : lembab
pepak : pepak, lengkap, sempurna
pépé : jemur, di panaskan
peper : tumpul
pèpèr : cebok dengan batu, membersihkan berat
pepes : lemas, lunglai, tak berdaya
pèpès : jenis lauk pauk, pepes
pepet : perangkat huruf Jawa untuk vokal “u”
pèpèt : tekan, desak
pera : mudah dibagi, tidak lekat
perak : dekat
pérak  : perak, jenis logam berwarna putih  
293
perang : perang, bertempur; perang brubuh : adegan perang amuk - amukan; perang kembang: 
adegan perang yang akan terus berkembang; perang sabil : perang sabil, membela agama; perang 
tandhing : perang tanding
pérang : memba gi
peras : peras
perasaan : perasaan
percanten : pembicaraan, percakapan
percaya : percaya, yakin
perdi : mendidik, merawat, memelihara dengan baik
perdikan : tanah bebas pajak
perdondi : berselisih, ragu- ragu
perduli : peduli
peri : peri, sebangsa bidadar i, kuntilanak
perih : perih
perjaya : bunuh
perkutut : perkutut, jenis burung
perlak : perlak
perlambang : perlambang, tanda, simbol
perlawanan : perlawanan
perlaya : kiamat, mati
perlu : perlu
permadani : permadani
permana : permana, sempurna
permati : te liti  
294
persaben : permisi, memberi tahu kepada, meminta ijin
persandha : persada
persapa : menyapa, memanggil
persekot : uang muka
persèn : persen
persudi : mencari, berusaha, upaya
pertapan : pertapan
peru : peru, empedu
perut : perut
perwandé : sudah tentu, pasti
perwasa (di - ) : dipaksa
pès : sakit pes, jenis sakit perut
pesa (di - ) : dipaksa
pesagi : pesagi, persegi, kotak
pesaja : sederhana, bersahaja
pesan : pesan, amanat
pesat : pesat, amanat
pèsèk : pesek, kurang panjang
peseng : memajang, mengenakan
pèsèr : peser, jumlah uang
pesing : pesing, bau air kencing
pesisir : pesisir, garis pantai
pesiyar : pesiar  
295
péso : pisau
pèsta : pesta
pesthi : pasti, tentu
pestul : pistol
pesu (di - ) : diusahakan dengan sungguh - sungguh
pesud : lap, bersihkan
petak : petak,  gertak, teriak
pétak : petak
pétan : mencari ketombe di rambut
pétang : menghitung
peté : petai
peteng : gelap, gulita; peteng ndhedhet : gelap gulita
pethak : putih
pethat : sisir
pethat : putus, terceraikan dengan paksa
pethèk : patek, jenis penyakit kulit
pèthèk : kayu penyangga atap, nama ikan laut
pethékol : kuat, gagah, berotot
pethel : rajin, tekun
pethèl : petel, pemotong kayu
pèthèl : lepas, copot
pethèn : peti kecil
pethèr : panas terik  
296
pethit : tinggi, luhur
péthok : tumpul, majal
pethot (di - ) : dibetot
péthot : biliut, liat
pethuk : ketemu, jumpa, bersua
petik : petik, ambil, tunai
petinggi : petinggi
petis : petis
petung : jenis bambu
pétung : berhitung
piandel : kekebalan
pianggep : anggapan, dugaan
piangkah : kehendak, niat
piangkuh : keangkuhan
piatu : tak beribu
picis : picis, uang
pidak : injak
pidana : pidana, hukuman
pidari : istirahat, perhentian
pikrama : kawin, menikah
piksa : periksa, lihat
pikul : pikul
pikun : pikun 
297
pikut : tangkap
pikuwat : penguat, pengokoh
pilah : bagi, kelompok,  golongan
pilakon : cerita, lakon
pilalah : lumayan, remak
pilalan : pilihan, apa- apa yang dipilih
pilalu : lumayan, lebih baik dari pada
pilang : nama pohon
pilang - pilang : sudah untung mata
pilapilu : lendir
pilar : pilar, tiang
pilara : penyakit; dipilara : disakiti
pilaur : mau - mau saja
pilenggahan : kedudukan, jabatan
pileren : istirahat, berhenti
piles (di - ) : diinjak, digilas, dirimbas
pilih : pilih; pilih bobot : tidak tertandingi; pilih kasih : membeda- bedakan kasih sayang; pilih 
tandhing : tidak tertandingi; pilih lalab : tidak membeda- bedakan
pilingan : bawah telinga
pilis : pelipis
pilpèn : pulpen, pena
pilungguh : kedudukan, jabatan
pinandhita : dianggap pendita
pinang : pinang 
298
pinangantèn : pengantin
pinara : dibagi
pinarak : dipersilakan duduk
pinarbutan : diperebutkan orang banyak
pinarek : didekati
pinaremas : diremas
pinarigi : dipasangi tambak, empang
pinaringan : diberi
pinarsada : disusun, dibuat candi dianggap kuil
pinarwasa : dipaksa, dibekuk
pinasthi : dipastikan, ditentukan
pinasthika  : yang mulia, yang terutama
pinatik : bertahtakan, berhiaskan
pincang : pinjang, cacat kaki
pincuk : pincuk, wadah terbuat dari daun
pindha : seperti, ibarat
pindhah : pindah, bergeser
pindhang : pindang, ikan; pindhang wutah : punya hajat yang sudah siap  seluruhnya, tetapi batal 
karena suatu sebab
pindho : kedua
pinggahan : alat untuk naik
pinggala : merah tua
pinggan : pinggan
pinggang : pinggang 
299
pinggel : gelang kaki, gelang
pingget : cekung, lekuk, berbekas
pinggir : pinggir, tepi
pingil : tingkah laku , kelakuan
pingit : pingit, sembunyi
pingkel : pingkal, terbahak
ping : kali, perkalian
pingseng : pipih hidungnya, sengau
pinidana : dipidana, dihukum
pinihan : tempat benih, tempat bibit
piniji : dipilih
pinilala : dimanjakan
pinilara : disakiti, disengsarakan
pinilaya : dipercaya, diyakinkan
pinilih : dipilih
piniluta : dipikat, dirayu
pinisepuh : orang yang dituakan
pinisilin : jenis obat generik
pinituwa : dianggap tua
pinjal : kutu
pinjeman : pinjaman
pinjungan : kain penutup buah dada
pinta : minta,  mohon 
300
pinten : berapa
pintèn : nama tetumbuhan
pinter : pintar, pandai
pinti : tali, tampar
pintu : pintu; pintu angin: jendela, ventilasi
pinuju : dituju
pinunjul : lebih, unggul
pinupus : dipasrahkan, diserahkan
pinurba : dikendalikan, diatur
pinurwa : d imulai
pipi : pipi
pipih : pipih, tipis
pipilaka : semut
pipir : pinggir, tepi
pipis : pipis, kencing
pir : 1 per; 2 buah pir
pira : berapa; pira betahan: berapa lama tahan; pirabara, pirangbara : mestinya lebih baik dari 
pada
pirak : berpisah, bercerai
pirang : banyak; pirangbara : mestinya lebih baik dari pada
piranti : piranti, adat
pireng : dengar
piring : piring
pirma : belas kasihan 
301
piroga : penyakit
pirsa : pirsa, lihat, tahu
pisaca : cebol, kerdil, kurcaci
pisah : pisah, cerai
pisalin : bersalin
pisan : sekali, satu
pisang : pisang
piser : peluru
pisuh : maki
pisuka : bersuka ria, bergembira
pisuna : nistaan, celaan
pisungsung : pemberian, persembahan
pita : pita
pitakon : pertanyaan
pitara : para leluhur (nenek moyang)
pitawa : keputusan para ahli a gama
pitaya : percaya, yakin
pitedah : petunjuk, penerang, saran
pitu : tujuh
pituduh : petunjuk
pituhu : menurut, mituhu
pituna : rugi, buntung
pitung : berhitung, perhitungan 
302
pitungan : hitungan
piturut : menurut, patuh
pitutur : nasihat
pituwah : petuah
pituwas : petuah
pituwi, pituwin : lagi, serta, dengan
piweling : amanat, saran, nasihat
piyambak : sendirian, pribadi
piyanten : priyayi, seseorang
piyarsa : pendengar, pemiarsa
piyas : pucat, layu
piyatu : piatu, tak beribu
piyayi : priyayi, bangsawan,  ningrat
plawangan : pintu masuk
pocapan : ucapan, cerita
poci : poci
pocok : hasil potongan pohon
pocong : mayat yang sudah dikuncir
pocongan : hantu pocong
pocot : copot, lepas, pecat
pocuk : pucuk, puncak
pocung : tembang macapat pocung
podhang : podang, kepodang, jenis burung 
303
pohan : susu
pojar : ujar
pojok : sudut
pokah : patah
pokol : pukul, tendang, sepak
polah : polah, tingkah, kiprah
polatan : muka, perangai
polong : kacang polong, buah cengkeh
polor : hati batang
polos : polos, lugu
pon : Pon, hari  pasaran
ponakan : kemenakan, keponakan
ponang : si, sang
pondhong : pondong; pondhong pikul : pondong pikul
pongah : sombong, congkak
ponggé : biji durian
popok : alas kain bayi
pra : pra, sebelum
praba : cahaya, sinar; praba angkara : matahari; praba angkara- kara : matahari; prabakara : 
matahari; prabancana : angin; prabandakara : matahari; prabanggana : langit terang tanpa awan 
sedikitpun; prabangkara : matahari; prabasini : nama bidadari; prabaswara : bersinar, bercahaya 
terang
prabata : gunung
prabatang : kayu yang roboh
prabawa : wibawa, pengaruh 
304
prabéda : perbedaan
prabéya : biaya, ongkos
prabot : perabot, alat
prabu : raja
pracadi : percaya, yakin
pracados : percaya, yakin
pracalita : petir, kilat, halilintar
pracandha : ribut, angin topan
pracara : kejahatan
pracaya : percaya, yakin
pracihna : tanda, lambang
pracima : barat
pracoda : cemeti
prada : prada, hias, lapisan
pradan : dilapisi, dihiasi
pradana : pemuka, pemimpin
pradangga : gamelan, bunyi - bunyian; pradanggapati : matahari
pradapa : bersemi
pradata : perdata, pengadilan perdata
pradhah : dermawan, suka menjamu
pradikan : tanah bebas pajak
pradin : selesai
pradipa : terang bercahaya  
305
pradipta : terang, bercahaya, gemebyar
pradondi : berselisih, bertengkar
praduli : peduli, perhatian
pragak : po hon bercabang
pragalba : buas, garang, harimau
praguwa : besar sekali
prahara : prahara, huru- hara
praharana : senjata, pembinasaan
prahpun : bagaimana
praja : pemerintahan, kerajaan, istana
prajaka : perjaka, jejaka
prajanji : perjanjian
prajaya : bunuh
praji : bidan, dukun bayi
prajurit : prajurit, tentara
prakampa : gempa bumi
prakara : perkara, soal, masalah
prakarana : bab, bagian
prakasa : perkasa, kuat
prakasita : masyhur, termasyhur, kenamaan
prakatha : suara gaduh
prakawis : perkara, soal
prakempa  : gempa  
306
pralabda : pandai, ahli
pralaga : perang
pralagi : dahulu, masa lampau
pralambang : perlambang, tanda
pralambi : lambang, sindiran
pralampita : perlambang, tanda
pralaya : mati, kiamat
pralebda : pandai, ahli
praléna, pralina : mati, wafat, gugur
pralina : wafat, gugur
prama : yang terutama
pramada : tidak hati - hati, lengah, lalai
pramana : awas, waspada
pramanem : sepi, sunyi, senyap
pramati : teliti, awas
prambayun : sulung, pertama
praméta : keji, kejam, lalim
praméga : perabot, alat perlengkapan
pramèsthi : yang termulia
pramèswara : raja; pramèswari : permaisuri
praméya : tiada setimbang
pramila : maka, oleh karena itu
pramoda : pemuda, taruna; pramodya : pemuda, taruna  
307
pramosadha : ilmu perdukunan
prampang : kering, terasa panas
pramudita : ala m semesta
pramugara : pramugara; pramugari : pramugari
pramukya : pemuka, pemimpin
pramusésa : alam kedewaan
pramusita : kelapangan hati, luas
prana : hati, nafas
pranada : tikar, lapik, tempat duduk
pranahara : ilmu, pengetahuan
pranaja : hati, batin, dada
pranakan : keturunan
pranala : hati yang panas, marah
pranama : purnama, bulan bulat utuh
prananta : mati, wafat, sekarat
pranata : pernata, aturan, norma; pranatacara : penata acara, pembawa acara, master seremoni; 
pranatagama : pemimpin agama, aturan a gama; pranata mangsa : perhitungan iklim dan musim; 
pranatan : pernata, aturan, norma; pranataning negara : undang- undang, hukum, peraturan, 
instruksi
pranawa : terang, awas, bijaksana
prandéné : meskipun demikian
prang : perang; prangwedani : permadani
prani : nafas, hidup
pranili : panili, bumbu masak
praniti : peniti, peneliti, pengawas  
308
pranji, pranjèn : kandang ayam
prantasan : penyelesaian
prantéan : pesakitan, narapidana
pranti : alat, perkakas
prantos : alat, perkakas
prantunan : penantian, penunggua n
praos : perasa
prapal : cuwil, berguguran
prapanca : gelisah, bingung
prapasan : keprasan, potongan
prapatan : simpang empat
prapèn : perapian
praponca : gelisah, bingung
prapta : datang, tiba; prapti : datang, tiba
praptana : kesanggupan
prasa : perasa
prasaben : berkata kepada, minta izin
prasada : candi, gedung, istana
prasadu : berkata kepada, meminta izin
prasaja : sederhana, terus, terang
prasama : bersama- sama, semua
prasamaya : perjanjian, akta kesepakatan
prasami : sesama  
309
prasanakan : persaudaraa n, kekeluargaan
prasandha : sanggup, sesuai, mufakat
prasanta : bening, hening
prasapa : amanat, pesan, ajaran
prasasat : sebagai, selaku, ibarat
prasasta : terpuji, termashur; prasasti : prasasti, piagam
prasasya : indah (baik) sekali
prasetya : prasetia, janji, tekad
prasida : jadi, terjadi, terlaksana
prasoda : candi, gedung, istana
prasta : selesai
prastarana : tilam, kasur
prastawa : waspada, awas, pertanda
prastha : tengkuk, kuduk
prasthi : kehendak, keinginan
prasu : palsu, lancung
prasudi : usaha, u paya, merawat
prasupta : tidur
prasuti : perintah
prata : kemasyhuran
pratala : tanah, bumi; pratali : peningset, pengikat
pratama : pertama, utama
pratandha : pertanda, lambang 
310
pratangga : matahari; pratanggakara : matahari
pratanjana : percaya
pratapa : kewibawaan
pratapa : tapa
pratapan : pertapaan, tempat bertapa
pratapi : tapa
pratéken : teken, tanda tangan
pratéla : jelas, terang; pratélan : penjelasan, keterangan
pratelon : pertigaan
pratignya : berjanji
pratikel : gagasan; iguh pratikel : pemikira,  ide, gagasan
pratima : arca, patung
pratinggi : petinggi
pratingkah : tingkah laku, perbuatan
pratingkes : tangkas, pandai
pratipa : angin topan
pratisara : ijazah, surat putusan
pratistha : bertempat tinggal, diam, duduk
pratita : mashur, termashur
pratitis : tepat, benar, titis
pratiwa : pemimpin ketentaraan, perwira
pratiwanda : halangan, bahaya, rintangan
pratiwi : tanah, bumi, pertiwi  
311
pratuwin : lagi, dan, serta
pratyaksa : jelas, tampak, terang
pratyangga : badan, tubuh, senjata
pratyéka : perincian, bagian
prau : perahu, kapal
praupan : wajah, muka
prawan : perawan, gadis; prawan sunthi : gadis kecil yang belum haids
prawantu : oleh karena
prawara : berita, warta, kabar
prawasa : siksa, bunuh
prawata : gunung
prawatan : perawatan
prawéda : arah, maksud; prawédyarini : bidan, dukun beranak
prawira : berani; prawiratama : perwira yang utama
prawita : permulaan, sebab, berguru
praya : tujuan, maksud; prayagung : pembesar
prayangan : makhluk halus, lelembut
prayatna : hati - hati, waspada
prayayi : priyayi, bangsawan
prayitna : hati - hati, waspada
prayoga : baik, mulia, utama
prayojana : niat, maksud, kehendak
precil : anak katak  
312
prégolan : regol, pintu gerbang
prekara : perkara, masalah, soal
prekis : kecil, mungil
prekul : beliung kecil, kapak
prekutut : perkutut, jenis burung
prelu : perlu
premana : premana, jelas, awas
premati : teliti, awas
prenah : tempat, letak
prenjak : burung prenjak
pretana : barisan, prajurit
préwangan : makhluk halus yang diharap bisa membantu mencari kekayaan
préwé : bagaimana
pria ngga : pribadi
pribumi : pribumi, warga asli
prigel : cekatan, ahli
prigi : mata air, kolam, tambak
prih : perih; prihatin : prihatin, susah
prika : sana; priki : sini
prikanca : kawan sekerja
priksa : priksa, lihat, tahu
primbon : kitab primbon; primbetan  : primbon
primpen : tersimpan baik- baik  
313
princi : perinci, jelas
pring : bambu
pringga : pribadi
pringgitan : bagian dalam rumah
pripih : antar saudara ipar
pripitan : pelipit, serip, kelim
pripun : bagaimana
priti : senang, suka
priya : pria, lelaki; priyambada : rayuan, cinta; priyamitra : saudara laki - laki; priyangga : pribadi, 
sendiri; priyarana: prajurit
priyayi, priyagung, priyantun : priyayi, bangsawan
priyoga : nasihat, utama, baik
prunan : kemenakan
prungu : pendengar, telinga
pruwita : berguru, me ngabdi
pucuk : puncak
pucung : jenis tembang macapat
pudhak : bunga pandan; pudhak wangi : bunga pudak wangi
pudyastuti : puji - pujian, doa, harapan
puger : peraturan, hukum; pugeran : peraturan, hukum
puhara : akhirnya, sebab- sebabnya
puja : puja, doa, harap; pujabrata: semedi, berdoa; pujakrama : penghormatan; pujamantra: 
membaca mantra; pujastawa, pujastuti : doa, puji; pujawan : orang yang suka memuja
pujangga : pujangga  
314
puji : doa, puja, harap
pukul : 1 pukul; 2 jam, waktu; pukul rata : menganggap sama, disamakan
pukulun : paduka, engkau
pul : jadi satu
pulang : pulang, kembali
pulas : 1 pulas, nyenyak; 2 pensil warna
pulasara : aniaya, sengsara
pulasari : tanaman obat
pulastha : selesai, habis
pulawaras : pulasari, tanaman obat
pulen : pulan
puli : puli, jenis bumbu
pulih : pulih, kembali normal
pulo : pulau
puluh (sa- ) : sepuluh, 10
pulukan : genggaman
pulung : wahyu, anugerah
pulut : getah yang liat
pumpung : senyampang
pun : sudah, selesai, jangan
punakawan : pengiring
punapa : apakah
punapi : apakah 
315
punas : lunas
puncak : puncak; puncit : puncak; puncon : puncak (gunung)
pundhak : pundak, bahu
pundhi : pundi - pundi
pundhong : nama rumput
pundhung : buah pundung
pundhut : ambil, beli
pundi : mana, di mana
pundirangan : bergerak- gerak tak sopan
punggawa  : punggawa, aparat
punggel : potong, putus, patah
punggung : tulang punggung
pungka : lekuk bertekuk
pungkas : akhir, penghabisan
pungkir : mungkir, ingkar
pungkur : belakang, lalu
punglu : pelor, peluru
pungser : pusat, pusar
pungut : pungut, ambil
punika  : itu; puniki : ini; puniku: itu
punjer : pusat, akar pusat, akar tunjang
punjul : lebih, lebihan
punjung : beri, persembahan 
316
punten : maaf, ampun
punthuk : tanah tinggi
puntir : puntir, pelintir
punuk : benjolan pada punggung sapi/kerbau/unta
pupak : ber ganti gigi; pupak puser : pemotongan tali pusat
pupu : paha; (di - ) : diambil anak, dipungut; pupon : anak pungut
pupuh : 1 pukul; 2 kumpulan bait
pupuk : pupuk; dipupuki : ditaburi; pupuk bawang : anak kecil, anak ingusan
pupur : bedak
pupus : pucuk daun
puput : tamat, putus
pura : pura, kraton, istana; purantara : istana, pura
purak : biar saja, tak peduli
purana : buku cerita
purba : kekuasaan, wewenang; purbangkara : matahari; purba wasésa : kekuasaan; purba wisésa : 
kekuasaan
purbaya : menepati janji
pu rih : mencari, mengharap
purisa : cirit, kotoran
purna : selesai, sempurna; purna bakti : purna bakti, pensiun; purna candra : bulan purnama; 
purnama, purnami : bulat penuh; purna tugas: pensiun
purug : arah dalam perjalanan, mencari
puruhita : berguru, me ngabdi
purun : mau, kehendak, niat  
317
purus : umbi, bagian tiang yang menancanp di umpak
purusa : lelaki; purusa lingga : zakar; purusotama : prajurit pemberani, prajurit utama
purut : purut, jenis jeruk
purwa : awal; purwaduksina : asal muasal; purwaganda : propaganda; purwaka : pengantar, awal 
kata; purwakanthi : persajakan
pusa : gagal panen
pusak : 1 hapus; 2 pusat yang ada di ubun- ubun
pusaka : pusaka, warisan, senjata
pusang, puseng : bingung, kebingungan
pusara : pusara, makam
pusek : bingung, kusut, masai
puseng : bingung, kusut, masai
puser : pusat, pusar
pusing : pusing, mumet
puspa : bunga, kembang; puspaka : kendaraan; puspa kajang : nama ular; puspanjali : nama 
tembang gedhe; puspanyidra : nama bunga; puspawarsa : taburan bunga; puspita : kembang, 
bunga
pustaka : buku
pusthika : mestika, batu permata sakti
pusuh : gulungan kapas yang siap dipintal
pusus : membersihkan beras
putat : nama pohon
putèh : putih
putek : putus asa, hilang akal
puter : putar; puter giling : putar giling  
318
puthuk : bukit, tana h tinggi
puthul : patah
puthut : anak
putih : putih
putra : putra, anak; putraka : cucu; putri : perempuan
putu : cucu
putung : patah
putus : putus; putusan : keputusan
puwan : puan, air susu
puwasa : puasa

R
rabasa : merebut, menyerbu
racak : sama, sejaja r
racana : bencana, gangguan
racik : racik, ramu
racun : racun
rada : agak; radan : sedikit agak; rada- rudu : bertengkar, berkelahi
radèn : raden, gelar bangsawan; radyan : gelar bangsawan
radi : agak
radin : rata
raditya : matahari
radon : membiak, meluas
radosan : jalan 
319
raga : badan, tubuh; raga sukma : badan jiwa; raga wanda : melepaskan nyawa dari badan
ragab : serang
ragad : biaya, ongkos
ragah : lahab, rakus
ragaini : bunga ragaini
ragana : kasmaran, jatuh cinta
ragang : kerangka
ragasan : kerangka, t ulang belulang
ragil : bungsu
ragu : ragu, bimbang; ragu - ragu : ragu - ragu, bimbang
ragum : tali, sesuai
rah : darah
rahab : rahap, doyan
rahadèn, rahadyan : gelar bangsawan
raharja : selamat, sejahtera; rahayu : selamat, sejahtera; rahajeng : selamat, seha t
rahuru : huru - hara, kekacauan
rai : muka, wajah; raina : siang hari
raja : raja; raja amal : harta, kekayaan; raja brana : harta, kekayaan; raja darbé : harta, kekayaan; 
raja duwé : harta, kekayaan; raja kaputran : pakaian pengantin putra; raja kaputrèn  : pakaian 
pengantin putri; raja kaya : simpanan kekayaan; raja panganggo : suka berdandan; raja pati : 
pembunuhan massal; raja patni : permaisuri; raja pèni : emas, logam mulia; raja singa : penyakit 
kelamin, syphilis; raja tatu : luka parah
rajag : bocor banyak sekali
rajah : rajah, tulisan bermantra; rajah tamah : keserakahan, keinginan
rajang : mis, potong 
320
rajata : rusak, hancur
rajeg : pagar; rajeg wesi : pagar besi
rajin : rajin, tekun
rajun : nama tumbuhan
rajungan : sebangsa kepiting
rajut : rajut, a nyam
rak : rak
raka : kakak
rakatha : ketam
raké, raki : pembesar, penguasa daerah
raket : dekat, akrab; raketan : dekat sekali, akrab
rakit : rakit; rakitan : rakitan, karangan
rakmi : batin, tabiat, perangai
rakryan : rakai, penguasa suatu wilayah
raksa  : juga, rawat
raksaka : penjaga, cara menjaga. penjagaan
raksasa : raksasa; raksasi : raksasa perempuan
rakta, rekta : merah
rakyan, rakyana : penguasa suatu wilayah
ram : ranting - ranting kayu untuk membendung empang
rama : bapak, ayah
ramak : bapak, ayah
ramal : ramal, duga, tebak  
321
ramat : 1 rahmat, anugrah; 2 sarang labah - labah
rambah : rambah, jamah
rambak : rambak, kulit kering
ramban : memetik sayuran
rambana : dengan giat, sekuat tenaga
rambang : pangkat, perkalian yang faktornya sama
rambas : rembas
rambat : rambat, menjulur
rambeh : mengalir
rambon : bau - bauan
rambu : rambu, tanda
rambut : rambut; rambutan : buah rambutan
ramé : ramai
rames : rames, aduk, campur
rami : rami, jenis tali platuk
ramon : ramuan
rampak : sama tinggi, rampak
rampaka : karangan, susunan
rampal : rompong, tanggal
rampang : kayu melintang pada pedati
rampas : rampas
rampet : rapat, tutup, buntu
ramping : ramping, langsing 
322
rampung : rampung, selesai
ramu : ramu, racik
ramya : ramai, meriah
rana : kesana
ranangga, rananggana : peperangan, pertempuran
rancag : goncang, lekas, praktis
rancakan : ranting - ranting pepohonan
rancana : rencana
rancang : rancang, rencana
rancari : sedih, haru
randha : janda; randha drengis : nama padi; randha kèli: nama corak batikan; randha kisi : janda 
yang punya anak laki - laki; randha kuning : tanah keramat; randha maya: nama corak tenunan; 
randha menggala : nama gendhing; randha nunut : nama gendhing; randha royal: jenis makanan; 
randha semaya : nama corak tenunan; randhat : pelan, tersendat, tak lanca r
randhu : randu, jenis tanaman
ranéh : tiada lagi, sudah habis
rang : 1 tingkatan, pangkat; 2 gatal - gatal dikaki karena telur cacing
rangah : gigi yang kuat
rangas : rayap, anai - anai
rangdha : janda, baku
rangen : gatal - gatal pada kaki karena cacing
rangga : nama pangkat pamong praja
ranggah : beranggah, bercabang - cabang
ranggèh : kayuh, rangkul, jangkau
ranggèn : rumah panggung yang tinggi  
323
ranggi : nama pangkat dalam pamong praja; ranggitan : nama tumbuhan
ranggon : tempat kera
rangka : rangka, tiang, pengokoh
rangkab : tutup pelana, tenda
rangkad : kawin lari
rangkah : wilayah
rangkang : melata
rangkèn : sajian, hidangan, jamuan
rangkep : rangkap, dobel
rangkèt : rangket
rangkul : peluk
ranjang : ranjang, tempat tidur
ranju : ranjau
ranta : ronta, meronta, sakit hati
rantab : rapi, berjajar
rantan : terurai, terlepas
rantang : rantang
rantas : selesai, rampung
ranté : rantai, terali
ranten : menunggu, menanti
reda : gemar beranak
redana : uang, harta
redhem : redam, dingin, reda, sejuk  
324
ranti : tunggu, nant i
ranu : air, kolam
rapah : ranting yang berkaparan di tanah
rapak : daun tebu kering
rapaya : ketinggalan
rapet : rapat, sempit
rapi : rapi
rapu : rayu, bujuk
rapuh : rapuh
rara : rara, gelar perempuan, gadis
rarahan : sampah
raras : indah, nyaman, enak;  raras kawibawan : menikmati kewibawaan
raré : anak
rarem : istirahat, damai, tenang
rari : adik
raryan, rarywan : berhenti
rasa : rasa; rasamala: nama pohon; rasamulya : rasa mulia; rasana : indah; rasa pangrasa : tentang 
perasaan; rasa- risi: tidak senang  hatinya; rasa rumangsa : perasaan tahu diri; rasatala : dasar bumi
rasé : jenis musang, serigala
raseksa, raseksi : raksasa
rasika : penuh rasa puas, orgasme
rasmi : keindahan, cahaya, menyedapkan mata
rasuk : masuk, memakai; rasukan : busana, pakaian
rasw a : rasa, rahasia, air mani  
325
rat : dunia, jagat
rata : 1 rata; 2 kereta
ratan : jalan
ratangga : roda, kereta
ratap : 1 meratap, berkeluh - kesah; 2 berjajar, berderet
rati : bulan; ratih : bulan
ratna : emas, intan
ratri : malam
ratu : raja, ratu
ratum : tar uk tebu
ratus : bumbu merokok, dupa
raup : raup, ambil
raut : raut, wajah, muka
rawa : rawa
rawaja : naga, ular
rawan : rawan, berpotensi untuk perusahaan
rawasa : rusak
rawat : rawat, pelihara, asuh
rawé : rawe, jenis tumbuhan
rawi : rawa rawang, paya; ra wikara: sinar matahari
rawik : compang - camping
rawing : luka- luka, rompei - rompei
rawis : kumis, di - ; diiris- iris, dirajang - rajang 
326
rawit : cabai rawit
rawon : rawon, jenis bumbu
rawuh : datang, hadir
rawun : sawah dedaunan
raya : raya, besar; rayagung : besar sekali
rayah : rayah, keroyok, rebut
rayap : rayap, jenis hewan pemakan kayu
rayat : rakyat
rayi : adik
rayung : daerah sekeliling benteng istana; rayungan : potongan tebu yang akan ditanam
rebab : rebab, bagian alat gamelan
rebah : roboh, jatuh
rebat :   rebut, keroyok
rebut : rebut, keroyok; rebut bener : berebut kebenaran; rebut cukup : asal cukup, seperlunya; 
rebut dhisik : saling mendahului; rebut ducung : berebut mendahului; rebut seneng : bersenangsenang; rebut unggul : bersaing mutu; rebut urip: b ersaing hidup
reca : arca, patung
redi : gunung, bukit
rega : harta
reged : kotor
regeng : meriah, wibawa
regi : harga
régol : gapura, pintu gerbang
regu : regu, kelompok  
327
rèh : memerintah
reja : ramai, meriah
rèjèng : batu barang diperbukitan
réjog : timpa ng, pincang
réka : usaha, upaya; rékadaya : daya upaya, usaha
rekasa : sengsara, sulit; rekaos : sengsara, sulit
reksa : jaga rawat; reksabumi : menjaga bumi
reksasa : raksasa; reksasi : raksasa
reksi : jaga, rawat
rekta : putih
rekyana : gelar pejabat kraton
réma : rambut
rémah : tempat, rumah
remak : remuk, hancur; remak rempu : hancur lebur
rembag : rembug, pembicaraan
rembaka : berkembang
rembaya : perahu kecil, sampan
remben : lambat, pelan
rembeng : genang, rendam
rembug : rembuk, pembicaraan, musyawa rah
rembulan : bulan
rembus : 1 rembes, tembus; 2 kiriman barang beserta surat tagihan
remen : senang, gembira  
328
rempah : rempah, lauk pauk
rempak : remuk, rusak
rempaka : mengarang, menyusun, merangkai
rempela : ampela
rempu : remuk, hancur- luluh
remu - remu  : menguning, mulai masak (buah)
remuk : remuk
remus : marah, gigit
rena : senang, gembira
réna : ibu
rencah : bencah, belah
rencakan : kayu bakar
rencaka : susah, sedih
rencang : sembuh setelah melahiran
réncang : kawan, teman; réncang laré : kawan anak
rèncèk : kayu bakar, ranting- ranting
rencem : rendam, benam
réncog : pincang, timpang
rénda : renda- renda
rendheng : musim penghujan
rendhah : rendah
rengat : rayap, anai - anai; renget : kutu pemakan kertas
rengga : hiasan 
329
renggang : renggang, senggang
renggut : renggut, ambil
rengkah : bengkah
rengkuh : rengkuh, rangkul
rengu : marah, sakit hati
rèni : perempuan
rènten : 1 siang; 2 bunga (uang)
rèntèng : renteng, jejer
rep : diam, tenang
repa : rayu, bujuk
répo : jompo, keriput
répoh : jompo, keriput
répot :  repot, sibuk
rereb : diam, sunyi
rèrèh : reda, berhenti jabatan
rerem : diam, berhenti
rèrèn : istirahat
reres : benar,betul
resah : resak, gelisah
resak : rusak, hancur
reseh : kotor
resek : kotor karena benda- benda tak terpakai
resep : senang 
330
resi : pend ita, brahmana
resik : bersih
respati : hari Kamis
reta : putih
rété : anak buaya
retna : emas, logam mulia
réwanda : kera
réwang : teman, pembantu
réyog : kesenian reog
réyon : rayon, daerah
ri : 1 adik; 2 hari; 3 di - ; rikala : ketika, pada saat; ri saksan a : lantai, pada ketika itu
riba : riba
ribed : repot
ribut : ribut, gaduh
ricik : ricik, berguyuran
ridhu : geger, huru - hara
rigen : cekatan, trampil
rigma : rambut
rigol : pintu gerbang
riguh : enggan, segan
rikat : cepat
rikma : rambut
rikuh : segan, sulit  
331
rimang : 1 banjir; 2 melimpah
rimba : rimba, hutan
rimbag : 1 cetakan; 2 bentuk kata
rimpang : akar yang mengembang
rimuk : rayu, bujuk
rina : siang hari
rina- rina : siang, simpan
rinci : rinci detail
rindhik : pelan, lambat
rinèh : sabar, reda
ringa :  kira
ringan : ringan, mudah
ringas : ganas, beringas
ringga : ragu - ragu karena takut
ringgit : 1 mata uang; 2 wayang
ringi : dengar
ringin : pohon beringin
ringkel : hari yang tidak baik menurut perhitungan
ringkes : ringkas, singkat
ringkih : lemah, tak kuat
ringkuk : ringkuk, badan melingkar
ringkus : ringkus, tangkap
rini : perempuan, putri 
332
rinjing : wadah dari bambu
rintang : rintang, halangan
rinten : siang hari
rintih : merintih
rintip : berderet- deret
rinto : tidak berdaya karena sakit
ripta : cipta, buat
ripu : musuh, lawan
ririh : pelan, lamban
riris : gerimis, rintik- rintik
ris : perlahan - lahan, halus
risak : rusak
risang : sang, si
risi : geli, kikuk
risig : bersih, cemerlang
risih : risih, tak enak
ritang : yang
riwa- riwa : malu - malu, pura- pura
riwana wulung : nama pohon
riwayat : riwayat, kisah
riweng : putus asa, hilang akal
riwil : rewel
riwit : cabe rawit  
333
riya : riya, pamer
riyak : dahak
riyaya : hari raya, lebaran
riyin : dulu, dahulu
riyom : rindang, teduh, sejuk
riyuh : riuh, membahana
rob  : pasang, banjir, menggenang
rodha : roda, lingkaran
rodra : buas, marah sekali, menakutan
roga : badan, tubuh
rogadi : penyakit
rogi : rugi, sakit
rogoh : rogoh, ambil
roh : ruh, arwah; rohani : ruhani
rohara : prahara, geger
rohot : buruk, rusak
rombak  : rombak, ubah, berubah
rombong : rombong; rombongan : kelompok, grup
ron : daun
roncé : ronce, untaian, rangkaian
rondha : ronda, jaga
rong : rongga, bolongan ditanah
rongèh : lincah 
334
ronggèng : penari kesenian ronggeng
rongkob : lebat daunnya
rongkong : kerangka
rono : ke situ
roro : dua
ros : ruas
rosa : kuat, kokoh
rosan : kekuatan
rota : kuda, andong
rotan : rotan
rowa : tidak rapi
rowang : pembantu, kawan
royo : hijau
ru : 1 panah; 2 sakit
rubaya : saya, aku, - ku
rubed : ribet, rumit, sulit
rubéda : ha langan, rintangan
rudah : susah, sedih
ruda peksa, ruda pari peksa : memaksa
rudira : darah
rudita, ruditya : susah, sedih
rugi : rugi
rugol : jatuh, luruh 
335
ruhara : geger, huru - hara
ruhun : dulu, dahulu
ruhur : luhur, tinggi, agung
ruji : jari
rujit : koyak- moyak, sedih, haru
ruju : bungsu
rujuk : bersatu lagi
rukem : buah - buahan
ruket : roket
rukma, rukmi : emas
rukon : rukun, sehati
ruksa : rusak, buruk, hancur
rukti : rawat, pelihara
rukun : bersatu; rukun gawé : kerja bakti
rum : harum, wangi
rumab : sakit demam, kambu
rumah : rumah
rumaos : ( ing.) merasa
rumat : merawat, memelihara
rumeksa : menjaga
rumiyin : dulu, dahulu
rumpak : sumpek, sempit
rumpaka : menyarang 
336
rumpuk : rumpuk, membakar
rumpung : campung, rampung
rumput : rumput
rumuhun : dulu, dahulu
runa : rusak, rintangan
rundha : meronda, berjaga
rundhuk : merunduk
runggéan : bulir
runggut : rimbun, rindang
rungrum : mabuk cinta
rungseb : sulit dilalui, medannya sulit
rungseg : ringsek
rungsit : berbahaya, sulit dilalui, gaib
rungu : dengar
runt ik : kecewa, sakit hati; runtik atiné : sakit hati
runtuh : runtuh, gugur
runtung : runtung, pergi bersama
runtut : runtut, urut
runtyaka : sakit hati, marah
rupa : rupa, bentuk, wujud; rupa candra : beranjak bulan; rupa - rupa : bermacam - macam
rupaka : meng arang
rupi : wajah, rupa; rupini : cantik, molek, rupawan
ruruh : pelan, kalem  
337
rusak : rusak
rusiya : rahasia
rusuh : rusuh
ruwat : ruwat, membebaskan, menyucikan

S
saba : berkunjung
sabab : sebab, karena
saben : tiap- tiap
sabet : sabet, sebat; sabetan : 1 penghasilan sampingan; 2 cara memainkan wayang
sabin : sawah
sabit : pisau, sabit
sabrang : seberang, menyeberang
sabuk : sabuk; sabuk cotha : ikat pinggang; sabuk wala : ikat pinggang; sabuk èpèk : ikat 
pinggang 
338
sad : enam, keenam
sada : lidi
sadak : perlengkapan makan sirih
sadali : bintang
sadana : dana, harta
sadara : hormat, rendah hati
sadarga : dugaan, kiraan
sadarpa : berani, gagah
sadaya : semua, segala; sadarum: (ing.) semua, segala
sadé : jual
sadha : musim yang ke- 12
sadhana : dana, harta, uang
sadhang : pohon sebangsa palma
sadhegan : 1 campuran tembakau rokok; 2 dagu
sadhel : tempat duduk di sepeda
sadhéla : sebentar, sekejab
sadhèng : pohon sebangsa palma
sadhéngah : sembarang
sadhépah : sedepa
sadhèrèk : saudara
sadhiya  : sedia, siap
sadho : sebangsa dokar
sadi : dari, agak sedikit  
339
sadpada : capung, kumbang
sadran : upacara adat sadran
sadu : sabar
sadulur : saudara
sadur : sadur, kutip
sadya : niat, kehendak
saé : baik, bagus
saékakapti : seia sekata
saékapraya : seia sekata
saéngga : sehingga, maka
saèstu : sebenarnya, sesungguhnya
saga : saga
sagah : sanggup
sagala : segala, semua
sagara : samudra, laut; saganten : (ing.) samudra, laut
saged : bisa, dapat
sagelar sapapan : sebarisan
sagnyan : tanda baca dalam huruf Jawa
sago : sagu
sagotra, sagotrah: sekeluarga
sagu : sagu
saguh : sanggup
saguna : terutama, kemuliaan 
340
sagung : semua
sah : sah, resmi, beres
saha : serta, dan
sahakarya : pertolongan
sahal : seketika itu juga, pada waktu itu juga
saharsa : suka cita, senang
sahasa : paksaan, dengan pekerja, dengan berani
sahasika : paksaan, dengan pekerja, dengan berani
sahasra : seribu (1000)
sahita : hati, perasaan
sahitya : bersama- sama, beserta
sahya : sahaya, saya, hamba
saiki : sekarang, kini
saingga : sehingga, maka
sa irib : seperti, kaya
sais : kusir
saiyeg saekapraya : satu tekad, seia sekata
sajak : sepertinya
sajeg jumbleg : selamanya
sajeng : nira yang direbus
saji, sesaji : sesaji; tudung saji : penutup makanan; sajèn : sesajian
sajiwa : sejiwa
sajuga : satu 
341
sak :  1 saku; 2 satu; saklangkung : lebih- lebih; sakésuk : sepagi; sakloron : berdua; sakwèhning : 
oleh karena, oleh sebab; sakwingi : kemarin
saka : 1 dari; 2 tiang; 3 tahun Saka; sakakala : tahun saka; sakatambé : dinihari, pagi- pagi sekali
sakabda : tahun Saka
sakadi : sekerja
sakal, sakala : seketika itu
sakala : seketika; sakalaguna : semua kebajikan
sakalir : semua, segala
sakanti : bersinar, bercahaya
sakareng : sebentar, sekarang
sakat : mulai dari
sakatha : kereta
sakéca : enak, nikmat
saketi : sejuta
sakelar : saklar
saking : dari
sakit : sakit
sakra : terang
saksana : lekas, segera
saksi : saksi
sakta : gemar, senang akan
sakti : sakti, keramat
saku : saku, kantung
sal : bangsal 
342
sala : sendirian, tunggal
salab : letak, tempat
salaba : belalang
salaga :   gaya, tingkah laku
salah : salah; salah cipta : salah cipta; salah deleng : salah lihat; salah éndah : salah tingkah, 
berbuat yang tidak perlu; salah gawé : salah kerja; salah gemèn : suka mencampuri urusan orang 
lain; salah graita : salah rasa; salah ilik: salah lihat; salah kapti : salah niat, salah tujuan; salah 
kardi : salah kerja; salah karya : salah kerja; salah kedadèn : salah kejadian, keliru; salah mangsa 
: salah iklim, salah musim; salah pandeleng : salah lihat; salah siji : salah satu; salah sur up : salah 
tahu; salah tampa : salah terima, salah paham; salah ton(en) : salah lihat; salah urat : salah urat, 
kesleo; salah wèwèng : menyeleweng
salak : buah salak
salaka : perak
salaki rabi : suami istri
salaluné : selanjutnya, berikutnya
salang : tali  lekar; salang gumun : terheran - heran; salang pikulan : pikulan dan tali lekarnya; 
salang sebat : salah sebut, hampir sama; salang sengguh : salah tanya; salang siji : salah satu; 
salang suduk : bertikam - tikaman; salang surup : salah lihat; salang tunjang : bertingkah tak sopan
salap : letak, tempat
salapan : tiga puluh enam hari
salawana : berselisih, bertengkar
salé : jenis sayuran
salécun : banyak sekali
salep : salep, obat gosok
saliku : air
salikur : dua puluh satu
salin : salin, ubah; salin gagasan : ganti gagasan; salin swara: berubah bunyi  
343
salingkuh : selingkuh, serong
salinting : segelinting
salintir : segelintir
salira : 1 badan, fisik, jasmani; 2 biawak
saliré : semua, segala
salisih : selisih
salit : dahaga, haus sekali
saloka : seloka; saloka wed har : undian, lotre
salong : sebagian
salu : rumah muka, balai - balai
saluku : duduk belunjur
sama : sama; samahita : kecerdasan, bijaksana; samakita : bersamadi, bersembahyang
samad : berkat, sawab
samadi : semedi
samadya : seukuran, sekemampuan
samaja : g ajah
samak : sampul, kulit
samakta : siap sedia
samana : ketika itu, waktu itu
samang : engkau, kamu
samangké : sekarang, kini; samangkéyan : sembarangan
samanta : semua, semuanya
samantara : sementara  
344
samanya : biasa
samapta : siap sedia, sanggup
samar : samar- samar
samas : empat ratus
samasta : semua, semuanya
samata : nyata, benar, sama
samatra : sedikit
samaya : menunda janji
sambada : mampu
sambah : sembah, menyembah
sambaing : jenguk, kunjung; sambang suwel : penjahat
sambarana : ceroboh
sambartaka :  rusak, kiamat
sambat : mengeluh, berkesah
sambatara : tahun
sambawa : tidak mustahil
sambéga : keinginan, dambaan
sambegana : tajam ingatan
sambékala : halangan
samben : setiap, tiap- tiap
samber : 1 sambar; 2 sebangsa jala; samber nyawa : sabung nyawa, pandai berperang; samberan: 
ayam; samber lilèn : kumbang padang; samber mata : sambar mata, hewan kecil yang terbang 
dan mudah masuk mata
sambet : sambung, sambut; pinjam  
345
sambi : sambil
sambilan : sambilan
sambit (di - ) : dilempar, disebat
sambiwara : sayembara
sambodana : ujar, bicara, perkataan
sambong : sambung
sambrama : penghormatan, sambutan
sambuk : cambuk, cemeti
sambung : sambung
samburat : semburat
sambut : sambut; sambut damel : bekerja
samèk : alas perut, makan pagi
samekta : siap sedia, sanggup
sam ené : demikian, sekarang
samengko : nanti
samépa : sekat, bersanding
sami : sama
samida : kayu bakar
samin : minyak samin
samir : daun pisang penutup makanan
samirana : angin
samita : sasmita, tanda- tanda
samoda : senang, suka hati 
346
samodana : kata- kata semu
samodra : samudra, laut; samodra rob: samudra surut
samoha : semua
sampad : tali sandal, selempang terompak
sampah : sampah
sampak : cepat, rikat
sampaka : lengkap, penuh
sampali : nista, jelek
sampan : sampan, prahu kecil
sampang : pohon sampang
sampar  : sampar, tendang
samparan : kaki
sampéka : tipu daya, muslihat, cerdik
samper : sampir, sambar
sampet : sudah teratur, cukup
sampéyan : kamu, anda; sampéyan dalem : paduka
sampil : paha lembu yang disembelih
sampir : sampir
sampun : sudah
sampur : sampur, selendang tari
sampurna : sempurna, paripurna
sampyan : engkau, tuan, sampean
sampyoh : mati bersama; sampyuh : mati bersama  
347
samubarang : segala hal, sembarang; samudaya : segala, semua samukawis : segala hal, semua 
perkara
samudana : kata- kata semu
samuhita : semedi
samudra : samudra, laut
samuha : perkumpulan, persidangan
samun : samar, rahasia
samur : samar
samuwa : dengan upacara resmi
samya : sama, sedang
sana : pohon sana
sanadyan : meskipun, walupun
sanajan : meskipun, walaupun
sanak : saudara, sanak famili
sanalika : seketika
sananta : nama bentuk kata
sancaya : nama windu
sandé : urung, batal, sarung,
sandéha, sandéya : ragu - ragu, khawatir
sandékala : gurat merah di langit senja
sandhang : sandang, pakaian; sandhangan : 1 pakaian; 2 tanda baca, har okat; sandhang lawé : 
sejenis bangau; sandhang wlikat : diselipkan dibawah ketiak
sandhat : tali pengantar, dekat, berdamping
sandhéné : seandainya, seumpama  
348
sandhi : sandi, rahasia
sandhing : dekat, bersanding
sandhung : sandung, terantuk; sandhung lamur  : daging kerbau di dada; sandhung watang : 
perkara penting yang tak boleh dilanggar
sandhur : sandur, sejenis seni
sandi : sandi, rahasia; sandi asma : nama rahasia, nama yang dirahasiakan; sandilata : nama 
tumbuhan obat; sandisastra : sastra sandi; sandiu paya : sandi rahasia; sandiwara: sandiwara, 
drama, teater; telik sandi : mata- mata, inteligen
sandika : siap, sedia
sandyakala : gurat merah di langit senja
sanéga : bersiap, bersedia
sanèngga : sehingga
sanépa : ibarat, peribahasa
sanès : lain
sang : sang , si
sanga : sembilan
sangadi : 1 baginda; 2 sengaja
sangaji : baginda raja
sangan : bilangan sembilan
sangapa : siapa
sangar : hebat, dahsyat, menakutkan
sangara : mustahil
sangat : sangat, amat
sanget : sangat, amat  
349
sangga : sangga, jinjing; sangga krama  : menjawab dengan sesuka hati; sangga langit : tumbuhan 
sulur- suluran; sangga runggi : halangan, rintangan; sangga uwang : bertopang dagu
sanggah : sanggah, sangkal
sanggama : hubungan intim
sanggap : sanggup
sanggar : gingsul
sanggem : janji, kewajiban
sanggi : sangga
sanggit : dramatika, penjiwaan
sanggraha : persediaan, jamuan, hidangan
sanggrama : perang, berperang
sanggrekan : halangan, rintangan, aral
sanggul : sanggul, kundai
sanggup : sanggup, bersedia
sanggya : segala, semua
sanghara : rusak, hanc ur; sangharakalpa : hari kehancuran, hari kiamat
sangi : janji, berjanji, nazar
sangit : bau hangit
sangiwèn : dahulu, zaman dahulu
sangka : dari; sangka déné : makanya, oleh karena itu
sangkal : tangkai kapak; sangkal putung : pijat urat bagi orang yang p atah tulang
sangkala : angka tahun yang disusun dalam kata- kata bernilai angka; candrasangkala: sangkala 
yang berdasarkan pada perhitungan tahun bulan; suryasangkala : angka tahun yang didasarkan 
pada perhitungan tahun matahari
sangkan : asal, dari; sangka n paran : asal dan tujuan 
350
sangkar : sangkar, kurungan
sangké : asal, dari
sangkèng : asal, dari
sangkep : lengkap
sangkèt : nama tetumbuhan obat
sangkéta : sengketa, berselisih, bertengkar
sangkin : makin
sangking : dari
sangkrah : ranting bambu
sangku : panah, bokar, mudam
sangkuh : sangkur, mata sangkur
sangkut : sangkut, libat
sangkya : asal, dari
sangsang : sangga
sangsara : sengsara, kesulitan; sangsara désa : uang kas desa
sangsaya : semakin
sangu : saku, bekal
sangut : beliung, kampak
saniki : sekara ng
saningga : sehingga
saniskara : segala hal, sembarang
sanityasa : senantiasa, selalu
sanja : menengok, menjenguk  
351
sanjang : berkata
sanmata : baik, bening
santa : baik, bening
santak : benda, harta
santan : santan
santana : saudara
santen : santan
santer  : keras, cepat
santi : semboyan, motto; santiaji : petunjuk pelaksanaan; santika : mutiara; sesanti : semboyan, 
kata mutiara
santosa : sentosa, kuat
santun : sopan
santya : 1 larangan; 2 pujian, terpuji
sanubari : sanubari, hati
sapa : siapa
sapah : ubi kayu
sapala : sedikit, sepatah kata
sapandurat : sekejap mata, sebentar
sapata : berjanji, bersumpah
sapeket : karib
sapélé : sepele
sapet : sampai pada
sapi : sapi
sapih : pisah, cerai 
352
sapir : shafir, batu intan
sapit : sepit, penjepit; sapit urang: taktik dan strategi perang dengan membuat susunan barisan 
seperti sapit urang
saplak : serupa botol, hampir sama
saprantu : nama tanaman obat
sapta : tujuh; saptadarma : tujuh darma, tujuh pengabdian; saptamarga : tujuh doktrin
sapu : sapu; sapu udhar : terurai, terlepas; sapu dhendha : hukuman; sapu jagat : merata ke 
seluruh jagat; sapu lebu: pembersihan total, sweeping; sapu tangan : sapu tangan
sapucapan : satu cerita, satu perkataan
sapuluh : sepuluh
sapunika : sekarang, kini
saput : dilimputi, ditutupi; sapu t dhengkul : sampai ke lutut; saput pranti : selengkapnya dengan 
alat- alat; saput lemah : terang tanah, mulai remang- remang di pagi hari
sara : 1 berkaitan dengan; 2 sengsara; sarabasa : rusak; sarabuta : kusir, sais; saradula : harimau; 
saranangga : tikus; sarasidya : bunga tunjung; saraswati : bidadari Dewi Rarasati; sarawèdi : 
rahasia; sarayuda : pesuruh
sarab : nama penyakit anak, sawan
saraba : sebangsa kijang
saraga : asyik, gemar
sarah : sampah
sarampangan : serampangan
sarana : sarana
sarandu : seku jur, seluruh
sarang : sarang
sarangan : sarangan
saranta : sabar  
353
sarap : sarap, makan pagi
saras : sembuh, waras
sarasa : makna, arti
sarasati : cipta
sarati : pawang gajah
sarawungan : sahabat, kenalan
saraya : bantuan, pertolongan
sardana : kaya
sardula  : harimau
saré : tidur, istirahat
sarèh : sabar, tenang, pelan
sarem : garam
sarèn : darah yang dimasak
sareng : bersama
sarenti : tidak bersama- sama
saresmi : bersenggama
saréyan : berbaring
sarga : bab, pasal
sari : inti; sari kuning : zat pewarna kuning dalam membuat kain batik; sari kurung : bunga 
nagasari; saripati : inti, pati, saripati; sari wosé : bunga, nagasari
sarika : ia, orang kepercayaan
sariki : ini, sekarang
sarimbit : sekalian, bersama- sama
sarimpi : serimpi, jenis tali  
354
saring : saring
sari ra : badan
saritim : bunga rejasa
sarjana : sarjana, ahli
sarju : setuju, cocok
sarkara : manis, dandanggula
saroja : bunga tunjung
saron : saron, bagian dari gamelan
sarong : sarung
sarpa : ular
sarta : serta
saru : saru, jorok; saru siku : tata sila, tata krama
sarujuk : sepakat, setuju
sarung : sarung; sarung kaki : sarung kaki; sarung tangan : sarung tangan
saruni : serunai
saruwé : menyapa, menangani
sarwa : serba, semua; sarwa- sarwi : serba- serbi; sarwi : serba; sarwya : serba
sarya : bantuan, pertolo ngan
sasa : kelinci
sasab : tutup, selimut
sasadara : rembulan; sasadhara : rembulan; sasalancana : rembulan
sasag : sasak, telusur
sasak : sasak, telusur  
355
sasama, sasami : sesama
sasana : sasana, tempat
sasangka : bulan
sasangkan : bulab- bulanan
sasanti : puji - pujian
sasar- susur : sangat keliru
sasat : seperti
sasati : tunggal kehendak
sasawa : bangkai
sasi : bulan
sasikantha : suryakantha, kaca pembesar
sasmaka : sinar, cahaya
sasmaya : baik, indah
sasmita : lambang, tanda
sasra : seribu; sasrabahu, bahusasra: seribu tangan; sasrawarsa: milenium, seribu tahun
sasrahan : pemberian, persembahan
sasrangan : menyerbu dengan cepat
sasrawungan : kenalan, sahabat, handai taulan
sasti : enam puluh (60)
sastra : sastra, tulisan; sastra banyu : nama bentuk keris; sastra cetha : ajaran luhur; sastra daksa : 
ahli ilmu, mahir; sastra harjéndra, sastra jéndra : ajaran luhur
sastrika : senjata, pedang
sata : tembakau
satak : benda, harta  
356
satata : sesuai dengan aturan, tertata
satéja : cahaya, sinar, pelangi
satemah : akhir nya, akibatnya
sathithik : sedikit
satiti : teliti
satmaka : senyawa, sejiwa
satmata : kasat mata, dapat dilihat
sato : satwa, hewan, binatang
satorasih : terkenal, termasyhur
satriya : satria
satru : musuh; satru bebuyutan : musuh turun- temurun; satru ati: musuh hati; satru batin : musuh 
batin
satu : 1 satu; 2 acuan, cetakan; satu budi : kebulatan tekad
satuhu : sebenarnya
satus : seratus
satwa : binatang, hewan
satwika : utama, terutama
satya : setia; satyalencana : lencana/penghargaan untuk tanda kesetia an, pengabdian; satyawada : 
memegang teguh kata- katanya
saudara : saudara
sauga : asal, asalkan
saulon : satu telan
saur : saur, makan akhir; saur manuk : cerewet, ribut, banyak suara
sausap : sedikit  
357
saut : disambar, disebut
sawa : ular sawah
sawab : wibawa, pengaruh gaib
sawah : sawah
sawala : menolak, menyanggah
sawan : 1 ketakutan, cemas; 2 jenis penyakit
sawana : menyucikan diri, mandi
sawanan : ketakutan, cemas
sawang : rumah laba- laba
sawangan : pandangan
sawarga : surga
sawarna : 1 satu warna; 2 emas
sawastu : sesungguhnya, sebenarnya, sebetulnya
sawat : lempar; sawatgata : hidangan, jaminan
sawé : 25 rupiah
sawed : selempang
saweg : baru, lagi, sedang
sawéga : siap, sedia
sawegung : semua, segala
sawenang - wenang : sewenang- wenang
sawer : ular
sawi : tanaman sawi
sawidak : enam puluh (60)  
358
sawiji : satu, bersatu
sawismaya : keran
sawita : mengabdi
sawiyah : 1 sewenang - wenang; 2 anak cicak
sawo : buah sawo; sawo matang: warna kulit orang Jawa, coklat muda seperti buah sawo matang
sawung : jago, ayam jantan; sawunggaling : ayam jantan aduan
sawur : sebar, tabur
saya : semakin
sayab : sayap
sayabara : sayembara
sayaga : sudah siap
sayah : payah, letih, capai
sayaka : panah
sayakti : sesungguhnya, sebetulnya
sayana : tempat istirahat, tempat tinggal
sayang  : 1 sayang; 2 tukang tembaga
sayarda : bertambah sangat
sayekti : sungguh, benar; sayektos : sungguh, benar
sayem : ayem, senang, bahagia
sayembara : sayembara
sayogya : sebaiknya
sayub : basi
sayuk : rukun, bersatu 
359
sayur : sayuran
séba : menghadap, hadir
sébak : sibak, belah, pecah
sebandar : syahbandar
sebar : sebar, tebar, tabur
sebawa : wibawa, pengaruh
sebda : sabda, kata
sebel : sebal, kecewa, tak rela
sebit : sabit, lempar; sebit runting: rusak
secang : pohon secang (bahan cat warna merah)
seda : cip ta, sabda, firman
séda : mati, meninggal
sedaya : semua, segala; sedanten, sedarum : (ing.) semua, segala
sedhah : sirih, kinang; sedhahan : 1 suruhan; 2 utusan
sedhakep : sedekap
sedheku : duduk bersila
sedhéla : sebentar
sedheng : muat; sedhengan : cukupan, sedang - sedang
sedhèngah : semua, segala, sembarang
sedhep : sedhap; sedhep malem : bunga sedap malam
sedhèrèk : saudara
sedhih : sedih, susah
sedhiya : sedia, siap  
360
sedhuh : aduk
sedulur : saudara
sedya : niat, kehendak, keinginan
sega : nasi; sega kebuli : nasi bercampur daging; sega golong : nasi dibulat- bulat; sega lutut : nasi 
dicampur ketan; sega mas : nasi kuning; sega penak : nasi pulan; sega pondhoh : bubur jagung; 
sega thiwul : nasi thiwul, nasi dari ketela
seganu : kemarin dulu
segara : samudra, laut; seganten: (ing.) samudra, laut
segawon : anjing, serigala
segung : semua, segala
séhat : sehat
seja, sedya : sengaja, tuju, yang dituju
sejati : sejati
sekar : kembang, tembang; sekar kedhaton : bunga istana, putri raja; sekar mayang : bunga 
mayang
sekati : sekali
sekawan : empat (4)
sekeb : sekap
sekéca : enak, nikmat
sekèci : sekoci, perahu kecil
sekedhap : sebentar
sekedhik : sedikit
sekoci : perahu kecil
sekong : serabut akar
seksi : seksi, bagian 
361
sekti : sakti
sekul : nasi
sekung : selabut, aka r enau
sela : waktu luang, tempat luang
selak : lekas, cepat- cepat
selan : sisipan, tempat yang luang
selang : pipa plastik; selang sebat : pinjam nama; selang gumun : mudah kagum;
selang seling : selang - seling, warna- warni; selang silih : meminjam apa- apa; selang surup : 
keliru, salah
selangkung : dua puluh lima, 25;
selapan : tiga puluh lima hari
selarik : selarik, sebaris
selasih : bunga selasih
seling : seling; seling surup : keliru, salah
selip : mogok, terselip
selir : selir
sélog : sebangsa ubi hutan
selok : pisau raut
selon : tabung tempat menaruh rempah- rempah
selop : selop
selot : semakin
selup : selop
selur : berduyun - duyun
selut : pembungkus rangka  
362
sema : kuburan, perkuburan
semada : sedikit, agak
semadi : semedi, bertapa
sémah : istri
semana : segitu
semandan : sedikit, agak
semandi : dibanding dengan
semangat : semangat, motivasi
semanger : baik, indah, bagus
semanggi : semanggi, jenis tumbuhan
semanten : demikian, begitu, segitu
semaput : pingsan
semat : derajat, pangkat
sembada : mampu
sembaga  : mashur, mujur benar
sembagi : kain cita, cita
sembah : sembah; sembah bekti : sembah bekti; sembah sungkem : sembah sungkem; 
sembahyang : sembahyang, sholat
sembarangan : sembarangan, semaunya
sembari : sembari, sambil
sembawa : harimau
sembèr lèwèr : mudah bosan
sembet : sambung
sembir : rabit, koyak  
363
semboja : samboja, jenis bunga
sembok : ibu, simbole
sèmbong : kain seperti dodot bagi wanita istana
sembrama : penghormatan, sambutan
sembrana : sembrono, ceroboh
sembrani : berani; kuda sembrani : kuda tunggangan dewa
sembuh : sembuh, waras
sembung : kayu sambung
sembur : sembur
semburat : menciprat, bersirat
semèdi : semedi, tapa
semekta : siap, sedia
semendhi : semedi, bertapa
semené : istirahat
semengko : sekarang, kini
semerep : melihat, mengetahui
semi : bersemi, tumbuh
semil : sedikit sekali
semilih : banyak pilihan
semingi : berbaring dengan badan dan kepala lebih tinggi
semir : semir
semita : sasmita, lambang, tanda
semono : segitu, itu 
364
sempal : sempal, lepas
sempana : sempana, macam bentuk keris
se mprul : tembakau kasar
semu : 1 semu; 2 agak
semur : semur, jenis masakan
semut : semut; semut gatel : semut gatal
séna : kuat, gagah; sénapati : pemimpin perang, jendral
senajan : meskipun, walaupun
sendari : gadis cantik
sendawa : sejenis burung layang - l ayang
sendhal : tarik; sendhal mayang : pencabut nyawa
sendhang : sendang, kolam, mata air
sendheng : tali busur
sendhul : tatap, sendal
sendika : setuju, cocok
seneng : senang
senéngga : jikalau, seumpama
senénjong, seninjong : campur- aduk
sengadi : dalih, berdalih
sengados : dalih, berdalih
sengaja : sengaja
sengak : bau menusuk hidung
sengap : bentak  
365
sengara : mustahil, tak mungkin
sengéngé : matahari
séngga : sehingga, sampai, seperti
sengganèn : nama gamelan
senggang : senggang, renggang
senggata : hidangan, suguhan
sengguh : angkuh, tinggi hati
senggung : sebangsa musang yang punya senjata kentut yang baunya luar biasa
senggutru : bakal capung (masih dalam air)
sengir : bau anyir
sengit : sengit, benci
sengka : asal, dari
sengkala : bilangan tahun beru pa sandi
sengkalang : lingkar roda
sengkan : asal, dari
sengkang : kosong
sengkel : sedih, susah
sengkelat : memasang, mengenakan; sengkelit : membawa keris dengan diselipkan di pinggang
sengker : pingit, simpan
sengsem : terpikat, tertarik
seni : kesenian , keindahan
senik : bakul
seninjong : campur aduk, gado- gado  
366
senjata : senjata; senjata pitulung : senjata penolong
sentak : bentak
sentani : saudara, famili
sentheng : tali yang direntang
senthir : lampu
senthot : berotot, kuat
sentika : pandai olah senjata dalam perang
sentolo : tonggak, galangan perahu
sentosa : sentosa, kuat, kokoh
sentul : nama pohon buah
senuk : senuk, tapir
sepa : tawar, tak berasa
sepada : 1 sepeda; 2 awas, luas pada
sepah : sepah, ampas
sepala : sedikit
sepana : nama bentuk keris
sepang : sepang, nama pohon (bahan cat merah)
sepat : sepat, jenis ikan
sepata : berjanji, berujar
sepen : sepi
seper : singgah istirahat
sepet : 1 sepit, pahit; 2 sabut kelapa; sepet madu : manis sekali
sepi : sepi, sunyi  
367
septa : tujuh
sepura : maaf, ampun
serat : tulis, surat
serwa : serba, semua
séta : putih
setal : kandang kuda
setengah : ½, separo; setengah tuwuh : setengah matang
sétra : padang, lapangan
setrèn : sawah, ladang yang diairi
setri : istri, perempuan
setu : sabtu
setuju : setuju, sepakat
setunggal, setunggil : satu, tunggal
setya : setia
séwaka : menghadap
sèwu : seribu
sida : jadi, berhasil; sida wurung : batal, gagal; sidaguri : seleguri; sidarsi : pendita yang mulia; 
sidawayah : nama pohon
sidheku : duduk tegap tangan bersedekap di meja
sidhem : sunyi, senyap; sidhem premanem : sunyi, hening
sidi : sempurna, bulat
sidik : benar
sidikara : dipupu, dikenakan mantra
sigar : pecah, belah; sigar semangka : belah dua sama persis  
368
sigeg : berhenti; sigeg wacana : berhenti bercerita
sigi : ujung tenunan
sigit : cakap, tampan
sigra : segera
sigrak : semangat
sih : sih; asih : kasih, cinta
siji : satu
sika : ujung, cula, gombak
sikara : menganiaya, menyiksa; gendhak sikara : aniaya
sikarini : nama tembang gedhe
sikep : siap, sedia, sikap
siki : satu,  merak,burung merak
siksa : siksa
sila : 1 dasar; 2 duduk bersila; silakrama: menikah, kawin; silaning akrama : menikah, kawin; 
siladri : gunung batu
silah : pecah, kelompok
silang : silang
silat : silat
silih : saling; silih asih : berkasih- kasihan
siling  : dituang
siluman : siluman
sima : macam, harimau
simah : istri
simbah : kakek, nenek  
369
simbar : rambut di dada
simbok : ibu
simpen : simpan
simping : jajar, sunting
simpir : simpir
sinar : sinar, cahaya
sinarawèdi (sedulur - ) : sahabat karib
sinartan : disertai
sinatriya : dianggap sebagai ksatria
sinau : belajar
sindap : ketombe
sindhèn : sinden, penyanyi tembang
sindhung riwut : angin besar
sindhutan : petani
sindikara : dipuja, puji
sindir : sindir
sindu upaka : air, sungai
sindur : 1 merah muda; 2 tandak
sindura : merah muda
singa : singa; singabarong : pertunjukan tari tradisional cina; singanegara : algojo kerajaan, 
pemenggal kepala
singat : tanduk
singha : singa; singhasana : singgasana; narasingha : singgasana raja
singid : rahasia, sembunyi, misterius  
370
singkrih : disingkiri
singkur : belakang, dibelakang
singlar : belah, pecah
singset : erat, kuat
singub : sempit, pengap
singunen : cemas, kuatir
sinidikara : dicipta, dipuja
sinjang : pakaian, jarik
sinom : 1 daun asam muda; 2 tembang sinom; sinoman : pelayan pemuda
sinta : 1 terpuji; 2 nama wuku yang pertama
sinten : siapa
sintru : sunyi
sinuba- suba : dihormati
sinudarsana : diteladani, dicontoh
sinuhun : yang dijunjung, yang dimuliakan
sinukarta : dimuliakan, dihormati
sinungan : kedapatan
sinungga- sungga: dijunjung - junjung
sinuwun : yang dijunjung, yang dimuliakan
sipat : 1 sifat; 2 benang yang dicelup warna untuk menggaris kayu; sipat kandel : pusaka, 
kesaktian; sipat kuping : cepat sekali; sipat wong : sifat manusia
sira : kamu, engkau
sirah : kepal a
siram : 1 sinar; 2 mandi  
371
sirap : sirap, genting papan
sirep : tidur, diam; sirep bocah; : jam tidur anak (± jam 20.00); sirep jalma : jam0)
sirih : suruh, sirih
sirna : sirna, hilang
siru : suatu
sisih : sebelah, sis, bagian
sisik : sisik; sisik melik : tanda- tanda untuk membantu pelacakan suatu kasus
sisil : dikupas dengan mulut; sisilan : kupasan
siswa : siswa, murid
sisya : siswa, murid
sita : 1 sita, ambil; 2 baik, bagus; sitakara : dipuja, dicipta; sitangsu : bulan; sitaresmi : bulan
siti : tanah, bumi; siti hinggil, sitinggil : tanah/tempat yang ditinggikan untuk balai penghadapan; 
siti payah : rezeki, penghidupan; tedhak siti: upacara turun tanah untuk bayi
siwa : uwa, kakaknya ayah/ibu
siwakan : kolam ikan
siwalan : pohon rontal, lontar
siwamba : a ir penghidupan
siwi : anak
siya : menyengsarakan, menganiaya, sia- sia
siyaga : siaga, siap
siyos : menjadi, jadi
siyub : rindang, sejuk
slaka : 1 perak; 2 seloka, syair; slaka wedhar : syair bebas
slambu : kelambu, tirai, sekat kain 
372
slamet : selamat, aman
slangsang : tempat bunga (sirih, dsb.)
slasih : bunga selasih
sléndhang : selendang
sléndro : slendro, laras musik gamelan
slenthem : slentem, jenis alat musik
slepa : tempat sirih
slepèn : tempat tembakau
slepi : wadah tembakau
slintru : sunyi, tampak puaka
tidur manusia (± jam 22.0slira : badan, anda; slira - sliri : mondar- mandir
sloka : seloka
slomprèt : selompret
slop : slop, sandal
slumpring : kulit bambu
smara : asmara, cinta; smaradana : tembang asmarandana
smita : tanda, lambang, sasmita
sobita : indah sekali
sodhok : tekan, desak
soga : warna merah untuk batik
sogat : jamuan, hidangan
sogata : jamuan, hidangan
sogèl : padi yang lekas berbuah 
373
sogok : sogok, suap
sogolan : taruk, tunas
sojah : pembicaraan
sojar : kata- kata
sok : 1 tumpah; 2 kadang - kada ng
soka : suka, gembira
soklat : coklat
sokong : sokong, dukung
sol : sol
solah : tingkah laku; solah bawa : tingkah laku, tabiat; solah tenaga : mengeluarkan tenaga; solah 
tingkah : tingkah laku
solèd : oles, sudip
solo : solo, enggan, segan
solor : 1 suk ur; 2 akar tunjang
solot : sulut, nyala
solung : sulung
som : berjalan dengan langkah - langkah panjang
soma : 1 bulan; 2 hari senin
somah : keluarga, istri
sombèng : rabit, robek, sobek
sombong : sombong, congkak
sompèl : rompes, gompel
sompèt : sumpet, tertutup
sompit : siput, kecil kece  
374
sompok : lemas, habis tenaga
sona : anjing
sondher : tanpa
sondhèr : sebai untuk menari
sondhol : sundul, tatap
sondhong : galah yang ujungnya diberi bakul untuk menjolak buah
song : geronggang, tua, relung
songa : sembilan
songar : sombong, congkak
songkok : peci, mahkota
songkop : galak yang ujungnya diberi bakul untuk penjolok bambu
songkro : 1 gerobak dorong; 2 sudah renta, rusak
songol : songol, pemarah
songot : tegap, cegak
songsong : songsong, payung
sontak : hancur, remuk
sonten : sore, petang
sontong : serotong
sonya : sepi, sunyi
sonyaruri : senyap, sunyi, sepi
sopal : cincin hiasan tombak
sopan : sopan
sopana : tangga, tumpuan, lantaran 
375
sor : bawah, rendah
sora : keras
sorah : amanat, ajaran
soré : sore, petang
sorèng : kuat; sorèngpati : prajurit yang gagah berani, panglima perang
sori : maaf, ampun
sorog : anak kunci
soroh : serah, pasrah, beri
sorok : dorong, dukung
sorot : cahaya, sinar
soso : kasar, gagap
sosog : anyaman bambu diujung galak untuk menjalak buah
sosoh : lembut
sosol : gagap, menganggap, kasar
sosor : makan langsung dengan mulut
sosoran : tempat untuk menyosor
sosot : bentukan, makian
sot : kutuk, maki
sotya : hiasan, emas
sowak : rusak, robek
sowan : menghadap
sowang : sendiri; sowangan : sendiria n; sowang - sowang : sendiri - sendiri
srabat : dua penangkal  
376
srabédan : keinginan, kegemaran yang buruk
srah : serah, pasrah; srah - srahan : pemberian, persembahan, menyerahkan
srakah : 1 serakah, loba, tamak; 2 uang ongkos pernikahan dari pihak laki- laki yang  diserahkan 
kepada pihak perempuan
srama : asrama
srambi : serambi
srambu : kelambu
srampad : sengkelit
srana : sarana, usaha, usada
srandhal : sandal
srandhul : jenis pertunjukan rakyat
sranta : sabar
sranthal : jalan cepat
sranthil : bergantungan, tak teratur
sranti, srantèn : sabar
srapat : sekejab
srasah : lapisan, saluran, dasar, lantai
srat : serat, tulis
srati : 1 pawang gajah; 2 (di - ni) : dilayani dengan baik
sraton : buas, pemarah
srawa : suara
srawana : musim yang pertama
srawung : pergaulan, hubungan sosial
sraya : bantuan, pertolongan 
377
sreba : serba, semua
sreban : serban, surban
srebat : serbat
srebèt : lap, kain pembersih
sreda : percaya, sudi
sredu : setuju
sreg : pas, cocok
sregep : rajin, tekun
srèi : iri, dengki
srékal : menjegal
srempal : sempal, patah, putus
srémpang : selempang, serampang
srèmpèd : serempet, menyenggol
srempeng : kerja keras cepat
sremplah : bergantungan hampir patah
sreng : keras, tegang
srengen : marah, murka
srengéngé : matahari
srenggala : ujung, pucak, tanduk
srenggi  : gunung, lembu
srengkara : kerusakan, kerusuhan
srenteg : keinginan kuat, maksud
srenti : tidak serempah 
378
srep : sejuk
srepan : 1 pendinginan; 2 pengetahuan
srepegan : cepat, lekas
srèpèt : serempet, senggolan
srèsèh : manis tutur katanya
sresep : meresap,  masuk
srèwèh : tampak mengalir di sana- sini
sri : cemerlang; sribombok : sribombok, jenis burung; sridanta, srigadhing : bunga srigading; 
srigunggu : nama tanaman; srigunting : srigunting, jenis burung; srikata : bunga srikaya; srikawin 
: mas kawin, mahar ; srigak : tangkas; srilara : bangkai mayat yang tergeletak di seberang tempat; 
srimala : sangat indah; srimanganti : jenis gedung dikraton; srinata : tembang sinom; srisakit : 
bangkai mayat yang tergeletak di sembarang tempat
sriging : tangkas
srimbit : serimbit, berduaan
srimpak : ambang pintu
srimpi : srimpi, jenis tarian
srindhitan : burung serindit
sring : sering, kerap
sringah : terang, cerah, senang
srinthil : tahi kambing/ kelinci/domba
sripah : bela sungkawa, berduka
sriping : criping, keripik
sris ig : pagar dinding
sriti : sriti, jenis burung
sriya : makmur, sejahtera  
379
sru : seru, sengit
srumbung : agar tanaman
srundhèng : serundeng, jenis lauk
srunggan : sistem tumpang sari
sruni : 1 seruni, melati; 2 seruling
sruti : hemat
srutu : cerutu
sruwa : dengki, iri hati
sruwag : bolong, lubang
sruwal : bertumpukan tak teratur
sruwé : lama
sruwèk : lubang
sruweng : bolongan bundar
suba : sopan, santun
subada : kukuh, kokoh, kuat
subaga : masker, untung, bagus
subagya : bahagia, untung sekali
subakti, subakt ya : berbakti
subal : jejal, campuran
subasita : sopan santun, tatakrama
subuh : subuh
subur : subu, makmur
suci : suci, bersih 
380
suda : berkurang, susut
sudagar : saudagar, pedagang
sudama : dermawan, murah hati
sudana : dermawan
sudara : saudara; sudarawèd i : sahabat karib
sudarma : bapak
sudarsana : contoh, teladan
sudha : susut, berkurang
sudhah : bedah, pecah
sudhang : tabung/perian, bambu
sudhèt : bedah, pecah, coblos
sudhi : sejenis basung
sudhing : tidak sudi, enggan
sudhiya : bersedia, siap
sudhung : kandang rumah
sudi : sudi, mau
sudibya : mulia, terhormat, sakti
suding : tunjuk, penunjuk
sudira : berani, gagah; sudiradraka : nama tembang gedhe
sudra : bawah, rendah, hina
suduk : coblos, tusuk; suduk jiwa : bunuh diri; suduk maru : pisau bermata dua; suduk slira : 
bunuh diri
sugal : ugal - ugalan, kasar
sugata : jamuan, hidangan 
381
sugèh : kaya
sugeng : selamat
sugih : kaya; sugih bala : banyak kawan
sugoh : suguh, hidangan
sugreng : puaka, mukertasyam
sugri : semua, seluruh
sugu : alat pertukangan untuk menghaluskan kayu
suguh : suguh, hidangan
suh : simpati
suhun : minta, mohon
sujalma, sujanma : manusia, orang
sujana : orang pintar, ahli
sujèn : tusukan
suji : tikam, tusuk saji
suka : suka, gembira, senang; suka lila : sukarela
sukan : permainan
sukara :  babi hutan
sukarsa : niat yang baik, keinginan mulia
sukarta : pekerjaan yang baik
sukci : suci, bersih
suker : kotor
sukerta : bermasalah
suket : rumput  
382
sukla : putih, bersih
sukma : sukma, roh
sukmana : ruh, nyawa
sukra : hari jum’at
sukreta : bermasala h
suksma : suksma, roh
suku : kaki
sukun : sukun, jenis buah
suk un : sebangsa timun
sukup : penuh sesak
sula : tombak, senjata tajam
sulah : tingkah laku
sulak : sulak, pembersih
sulaksana : pilihan, lebih, cemerlang
sulam : sulam, tambal
sulang : tunas t ebu yang kedua
sulap : sulap
sulaya : bertengkar
sulek : sesak, sempit
suligi : seligi
sulih : wakil, ganti
suling : suling
sulistya : indah, antik  
383
sulit : sulit
suluh : suluh, terang
suluk : suluk, suara indah
sulung : sulung
sulur : sulur, mengulur, mera mbat
suma : bunga
sumadhiya : sedia, siap
sumadi : semedi, bertapa
sumaguh : sanggup, siap
sumahab : tampak menggerombol banyak
sumaji : sudah disediakan, tersedia
sumakawis : segala hal, semua persoalan
sumakéyan : angkuh, sangar, payah
sumanak : ramah, akrab
sumanasa : nama bunga
sumandhing : bersanding, berdekatan
sumangga : mempersilahkan, silakan
sumanta : bicara, pertimbangan
sumantali : pawang gajah
sumapala : rendah hati
sumaput : pingsan
sumar : semerbah, merata
sumarah : pasrahm menyerah 
384
sumaré : 1 tidur; 2 meninggal
sumarsana : bunga cempaka
sumawah : bersawah, bercocok tatam
sumawana : dan, serta
sumaya : berjanji, menyanggupi
sumba : kesumba
sumbaga : mashur, termashur
sumbalinga : terlaksana, dapat dipegang kata- katanya
sumbang : sumbang; sumba ng surung : dorongan, dukungan
sumbar : sumbar, bicara keras
sumbat : sumbat, tutup
sumber : sumber
sumbit : galah bercabang untuk menjolok buah
sumbon : bahan untuk sumbu
sumbu : sumbu
sumbul : bakul tertutup, tempat seperti bakul untuk upacara
sumbung : sombong, congkak
sumbut : cocok, sesuai
sumèh : ramah, murah senyum
sumelang : was- was, kuatir
sumèlèh : pasrah, menyerah
sumeni : istirahat
sumerep : mengetahui, melihat  
385
sumet : menyalakan, menyulut
sumpah : sumpah, janji
sumpek : sempit, berdesakan
sumpe l : ganjal
sumpena : bermimpi
sumpet : sumpet, sumbat
sumpil : siput kecil
sumping : sumping
sumpit : kembal, tempat rokok
sumrah : segar, nyaman
sumringah : cerah
sumuk : panas, sumuk
sumung : demam, panas
sumunu : beranak, berkembang
sumur : sumur; sumur  gumuling : terusan air dalam tanah
sumurup : mengetahui, melihat
sumyah : senang, kenyang, ceria
sun : 1 cium; 2 ingsun, saya
sunar : sinar, cahaya
sundari : perempuan yang cantik
sundawa : sundawa
sundek : sempit sesak
sundel : pelacur; sundel laut : kuda laut; sundel bolong : nama hantu 
386
sundep : sundep, jenis hama
sundha : dua kali; sundha mandha : permainan anak
sundhang : tanduk, sronggot
sundhul : sundul, tatap; sundhul langit : tinggi sekali
sundhung : pikulan rumput
sunduk : tusuk
sung : beri, perse mbahan
sunga : benang sutra
sungapan : kuala, muara
sungar : bermegah - megah
sungga : ranjau
sunggal : serakah
sunggan : ranjau
sunggar : sisir, gingsul
sunggata : jamuan, hidangan
sunggi : sunggi, junjung
sungging : sungging, tatah
sungkan : sungkan, segan
sungkawa : sedih, duka
sungkem : sungkem, berbakti
sunglon : teluk
sungsang : saling silang
sungsum : sumsum  
387
sungsung : pemberian, persembahan
sungu : tanduk
sungut : sangat, rambut
suntak : tumpah, jatuh
sunthi : gadis kecil; prawan sunthi : gadis remaja  yang belum haids
sunting : sunting, pilih
suntrut : sedih, muram
sunu : anak
sunya : sepi, sunyi; sunyaruri : sunyi senyap, sepi
sunyata : benar, sungguh
supada : binatang buas
supadi : supaya, agar
supadya : supaya, agar
supak : sesak, sempit
supaos : su paya, agar
supata : berjanji, maki
supatni : indah, cantik
supaya : supaya, agar; supados: supaya, agar
supé : lupa, alpa
supena : mimpi
supit : supit, jepit; supit urang : strategi perang dengan mengatur barisan membentuk supit udang
supraba : cahaya inda h
supranata : aturan yang baik  
388
suprandéné : meskipun demikian
suprih : harapan
sura : berani; suraduhita : bidadari; suragana : para dewa; suralaya, suraloka : tempat para dewa; 
suranata : raja dewa; suranggakara : berani sekali, sangat berani; suranggana  : bidadari; surapada 
: keinderaan, kahyangan; surapana: minuman keras; surapati: raja dewa; surapsara : raja 
bidadara; surapsari : ratu bidadari; suréndra : raja dewa; surèngpati : 1 raja dewa; 2 nama keris; 
surèngrana : berani, pemberani; surawadu: bidadari
suraga : bantal
surak : sorak, ramai
surakah : serakah, tamak, loba
suraksa : menjaga, menguasai
surambi : serambi
surasa : makna, arti; suraos : (ng.) makna, arti
surastri : bidadari
surat : surat
surata : keberanian
surem : suram, gelap
surèn : pohon durian
suretna : emas, logam mulia
surga : surga
suri : 1 sisir rapat; 2 teladan
surjan : jenis gaya baju
suroh : suruh, sirih
surtanah : doa selamatan pada orang yang meninggal dunia
surti : hemat- hemat, cermat  
389
suru : suru, sendok daun
surud : surut
suruh   : sirih
surung : dorong
surup : melihat, petang hari
surya : surya, matahari; suryakantha : kaca pembesar
susah : susah, sedih
susetya : kesetiaan
susila : kesopanan, tata krama
susra : terkenal, kondang
susrasa : patuh
susrawa : masyur, terkenal
susu : s usu
susuh : sarang
susuhunan : junjungan
susuk : 1 susuk; 2 uang kembalian; susuk kondhé : tusuk sanggul
susun : susun
susung : songsong, menyongsong
susup : masuk, menyisip
susur : tembakau susur
susut : berkurang
suta : anak
sutapa : semedi, bertapa  
390
sutéja : pelangi, cahaya, sinar
suthik : menolak, tak mau
suthing : enggan, segan
suthup : balut
sutikna : jeli, cermat; sutiksna : jeli, cermat
sutra : sutera
sutrepta : senang, puas sekali
suwa : segar (untuk kalam)
suwadi : sesungguhnya, sewajarnya
suwak :  robek, sobek
suwal : celana pendek
suwala : menolak, tak sanggup; suwalapatra : surat
suwan : sowan, menghadap
suwanda : badan, tubuh; suwandagni : matahari
suwangan : muara, kuala
suwap : suap, uang sogokan
suwara : suara, bunyi; suwanten : suara, bunyi;  suwaos : suara, bunyi
suwarga : surga
suwari : kasuari (nama burung)
suwarna : emas; suwarna dwipa : pulau Sumatra
suwasa : emas
suwau : tadi, dahulu
suwawa : ayo, mari 
391
suwé : lama
suwéda : jari
suweg : nama tumbuhan
suweng : subang, kosong
suwidak : enam puluh
suwing : tergiang - ngiang di telinga
suwingya : cerdas, bijaksana
suwita : mengabdi, berguru
suwiwi : sayap
suwuk : berhenti
suwul : pasak besi pada beliung
suwun : 1 minta, mohon; 2 terima kasih
suwung : kosong, hampa
suwur : warta, kabar, berita
suwut : tempurung untuk menghasilkan benang yang ditenun
suyasa : rumah, gedung
suyud : suka memberi
swa : mandiri, kepala; swabawa: tabiat, perangai; swabretya: prajurit; swadaya : mandiri; 
swadésa : desa yang mandiri; swagata : hidangan, jaminan, jamuan; swagotra : turun, keturunan; 
swagreha : rumah pribadi; swasana : suasana, keadaan; swasembada : mencukupi kebutuhan diri; 
swasta : swasta, mandiri; swayambara : sayembara
swah : langit
swana : anjing
swandana : kereta
swanita : darah 
392
swara : suara; swanten : suara
swarga : surga; swargaloka : tempat surga; swargi: almarhum
swasa : emas
Bersambung ke :
http://indonesiatanahairku-indonesia.blogspot.com/2014/03/kamus-sansakerta-indonesia-t-y-tammat.html


Share on Google Plus

About Poerwalaksana M.Djayasasmita

    Blogger Comment
    Facebook Comment

0 komentar:

Post a Comment