Indonesia

Indonesia

Kamus Sansakerta - Indonesia H-M (2)

Kamus Sansakerta- Indonesia H-M
Sambungan dari :
http://indonesiatanahairku-indonesia.blogspot.com/2014/03/kamus-sansakerta-indonesia-g-1.html

H
hala : bajak, mata bajak
halang : nama senjata
halep : indah, cantik
haliman : gajah
haliwawar : taufan, angin ribut
hana : ada
hanacaraka : baris awal susunan huruf Jawa

hara : bening, kehendak
hara- huru : huru - hara, kerib utan, geger
haraka : 1 kalung; 2 buah pinang
harana : mengambil, membawa
harda : nafsu, keinginan; hardana: harta kekayaan
hari : 1 hari; 2 matahari; 3 Kresna/Dewa Wisnu; harimurti : terangnya matahari, Dewa Wisnu
130
harimau : harimau
harina : kijang
harini : syair, puisi
harja : makmur, subur; harjana: bidadara, dewa; harjanti: bidadari; harjasa : asri, bagus, indah;
harjaya: selamat, sejahtera
harjuna : 1 putih, cemerlang; 2 Arjuna, anak ketiga keluarga Pandawa
harsa : hendak, ingin; harsana: hendak, ingin,  mau, senang, bahagia; harsaya : senang, gembira;
harsuka : senang, suka cita
harta : harta- benda, kekayaan; hartaka : harta kekayaan; hartakara : harta kekayaan; hartana :
harta kekayaan; hartanta : harta kekayaan; hartara : air; hartati: indah, cantik, le bih; hartawan :
berharta, kaya- raya; hartika : grahita, pikiran
haru - hara : geger, kekacauan
hasil : hasil
hasta : tangan; hastapada : tangan dan kaki
hasti : gajah
hawa : hawa, udara; hawa nepsu : hawa nafsu
héma : emas
hening : hening, sepi, sunyi
hèr : air; herdaya : hati, perasaan; hèrtambang : sungai; hèrtati : air hujan
herti : tegas, jelas
hèru : mustika
hima : salju, awan, mendung; himawan : gagah seperti gunung
hina : hina, rendah; hinabudi : hina, rendah budi
hira : intan
hirsa : susah, sedih
131
hiry a : intan
hita : guna, faedah, kebajikan
hulun : saya
huraga : raga, badan, tubuh
hya : air, banyak
hyang : hyang, dewa, batara, junjungan; hyang anala : sang api; hyang arka : sang surya,
matahari; hyang aruna : sang surya, matahari; hyang brahma : Brahma ; hyang hari : batara Guru,
dewa Wisnu; hyang indra : sang Indra; hyang iswara : sang Guru; hyang kelepasan : muksa,
menuju kesempurnaan hidup; hyang raditya : sang surya, matahari; hyang rawi : sang surya,
matahari; hyang sri : dewi sri, dewi padi, dewi kesuburan; hyang wulan : sang rembulan

I
iba : iba, alangkah, betapa
ibakara : belalai
ibat : sangat mengherankan
iben : air liur, ludah
iber : terbang
ibu : ibu, mama
ibut : hiruk pikuk
ica : senang, enak, tenang, pengharapan
ical : hilang
icana : putih mata
icip : incip, coba
icir : belat bambu
icul : lepas, terlepas
idah : masa idah, masa menunggu
132
idak : injak; ngidak : menginjak
idep : bulu mata
idhum : rindang, sejuk
idu : ludah, liur
iguh : pendapat, saran
iji : satu
ijo : hijau; ijoan : hijauan, pakan  ternak, sayur hijau; ijon - ijon : kehijau - hijauan; ijo royo- royo :
hijau sekali
ijol : tukar, ganti; ijol anggon : tukar tempat
ika : 1 itu; 2 eka, tunggal, satu
ikan : ikan air
ikana : entahlah
ikang : yang
iket : iket, tutup kepala
iki : ini; iking : ini; iku : itu
ikut : ikut, menurut
ila- ila : sumpah, serapah, nasehat yang harus dituruti
ilab : penggal
ila- ilu : ikut- ikutan
ilam : tulang leher, terusan tulang punggung
ilang : hilang
ilat : lidah; ilat baya : bunga lidah buaya
ilé : panjang lanjut
iler :   liur
133
ili : aliran; ilèn : aliran
ilir : kipas
ilo : lihat, tatap, pandang
ilok : baik, bagus
ilu : ikut; ilon : mudah ikut, ikut- ikutan
ilung : hilang
ilur : liur, lendir
ima : awan, mendung
imah - imah : berumah tangga
imantaka : awan, mendung, mega; imantara : mega tipis
imar : 1 himar, keledai; 2 sayang, kasihan
imat : sakit gigi
imba : alis, kening, nama tumbuhan obat
imbal : bergantian, giliran; imbalan: imbalan, upah, harga keringat
imbang : imbang, sebanding
imbet : 1 tambahan; 2 peram
imboh : imbuh,  tambah
imbon : 1 tambahan; 2 peram
imbuh : imbuh, tambah
iming : iming, rangsang
impang : menang
impeng : pipa besar untuk air
imper : mirip, sesuai, cocok
134
impi : mimpi
impun : himpun, kumpul
impur : pengkar
imuk : amuk
imul : dihibur
ina : hina; ina budi  : hina budi, rendah akhlak
inak : enak, nikmat
incat : berlepas diri, cuci tangan
inceng : incar, intip
incer : incar, lihat
incih : diintai diam - diam
incup : pegang, tangkap
indel : menjerang, menaruh panci di perapian untuk memasak
indeng : seluruh, semua
indha : menghindar; indha- indha : mengelak, mengindar
indhak : menuduh
indhang : menengok, menjenguk, membesuk
indhen : poros, gandar, as
indhung : nduk semang
inding : pembalut wanita
indra : dewa indra; indracapa: mendung; indrajala: pencuri, panah;
in dralaya, indraloka: kahyangan Indralaya, istana dewa Indra; indrapada: kahyangan Indrapada
indriya : indera (alat penciuman, perasaan, pendengaran, perabaan, penglihatan)
135
indung : induk semang
inep : nginep : menginap, bermalam; minep : menutup (pintu, dll.)
ing : di
ingan : batas
ingas : nama pohon
inger : menggeser, merubah arah, membelokkan
inget : ingat, pikr
ingga : hingga, sampai
inggah : nak
inggal : baru, segera
inggat : minggat, pergi tanpa pamit
inggih : iya, setuju
inggil : tinggi, luhur; krama inggil : jenis bahasa sangat halus; siti hinggil : tanah yang
ditinggikan untuk pagelaran kraton
inggita : perangai, tingkah laku
ingiring : diiringi
ingkang : yang
Ingkang Sinuhun : yang dimintai, yang diharapkan, gelar raja
ingkar : ingkar, menolak
ingked  : bergesak, ingkar, berubah, mencabut kata
ingkel : injak
ingkem : tutup
ingkeng : yang
ingkud : dipersempit, diperkecil
136
ingkul : berjalan cepat dengan menunduk
ingkung : ayam yang dimasak secara utuh
ingon : yang diberi makan, binatang piaraan
ingong : saya, aku
ingsed : bergeser
ingsep : hisap
ingser : dipindah ke empat lain
ingslep : ditarik ke dalam
ingsun : saya, aku
ingu : pelihara, piara
inguk : jenguk, tengok, lihat
ingwang : saya, aku
injek : injak
injen : intip, melihat secara sembunyi - sembunyi
i njet : gamping yang diairi
intar : pintar, tinggi ilmu pengetahuannya
inten : intan, permata
inter : inter, pintar
inting : diancam, ditantang
intip : 1 intip, mengintip; 2 nasi yang ditanak dan melekat di panci
intir : diatur nyalanya
inum : minum
inyak :  1 injak- injak; 2 hina, rendah, remeh
137
ipah : upah, gaji, ongkos
ipat - ipat : disumpahi, dicacimaki, dikata- katai
ipé : ipar, saudaranya istri/suami
ira : kira- kira, duga, ramal
irah - irahan : perkiraan, perhitungan, ramalan
irama : irama, nada
irang : wirang , mendapat malu
irawan : mendung, mega
ireng : hitam
iri : iri
irib : mirip, serupa
irid : 1 irit, hemat; 2 mengajak, membawa rombongan
irih : pelan
irik : lirik, melihat dengan ekor maa
irim - irim : 1 tumbuh - tumbuhan; 2 gending
iring : bagian sebelah; iringan : 1 iringan, pengikut; 2 dari samping; miring : miring; ngiring :
mengiring
iris : iris
irit : hemat; irit- iritan : rombongan; ngirit : hemat
irsaya : iri dengki
irung : hidung
irup : hirup
irus : ciduk sayur
isa : bisa
138
isah : cuci, membersihkan
isan :  1 sekalian, sekaligus; 2 wis isan : sudah selesai memasak
isel : banyak dagingnya
iseng - iseng : iseng, hal yang aneh - aneh, hal yang tidak penting
isep : hisap
isi : isi, muatan
isih : masih
isin : malu
isis : semilir, sejuk, segar
isor : di bawah
isti : c ipta
istilah : istilah
istri : istri
istu : jadi, sungguh
isu : panah
isuh : membasuh, mencuci
iswara : 1 ratu; 2 suara
item : hitam sekali
itung : hitung
iwa : ketika
iwak : ikan; iwak bandeng : ikan bandeng; iwak empal: daging binatang ternak; iwak loh :  ikan
laut; iwak pitik : daging ayam; iwak sapi : daging sapi
iwèn : binatang piaraan sebangsa sapi, kerbau, kambing
iwi : cibir
139
iwir : barang kecil dan tipis yang bergerak - gerak
iya : iya, setuju
iyan : tambir persegi

J
jabang : anak, bayi; jabang bayi : bayi yang baru lahir
jabat : menjabat; jabatan : jabatan, kedudukan; jabat asta : jabat tangan
jabel : 1 cabut, tarik; 2 membatalkan
jadah : juadah, jenis makanan dari beras ketan
jadhel : diminta kembali
jadhem : jadam
jadhi : kuali besar
jaé : jahe
jaga  : berjaga; jagabaya : pamong desa urusan keamanan; jagabengi : jaga malam; jagakarya :
prajurit, tentara; jagakersa : pegawai; jagamalem : jaga malam; jagapraja : menjaga istana;
jagapura : menjaga pura, tempat suci; jagaripu : nama ikan; jagaruna : cadang an; jagasatru :
menjaga musuh; jagasura : nama kesatuan prajurit kraton; jagawèsthi : polisi
jagal : jagal, tukang potong hewan
jagana : buritan
jagang : jagang, pengokoh
jagat : dunia, alam semesta; jagat cilik : jagat kecil, tubuh manusia; jagat gedhe :  jagat besar,
alam semesta; jagat karana : asal muasal dunia; jagatnata : penata dunia; jagat pramudita :
kebahagiaan; jagat pratingkah : pengatur dunia; jagat raya : jagat raya; jagat saksana : penjaga,
pemimpin dunia
jagi : menjaga
jagir : anak kerbau jantan
jago : 1 ayam jantan; 2 calon
140
jagra : bangun
jagrag : kuda- kuda
jagul : tongkat penyangga
jagung : jagung
jagur : demuk
jahat : jahat
jaja : dada
jajag : menjajagi, mencoba, menduga
jajah : menjajah
jajal : mencoba
jajan : jajan, kue
jajang : bambu
jaj ap : dapat
jajar : jajar, sejajar
jaka : jejaka, bujang; jaka kumala kala : bujang kecil; jaka bèlèk : nama rasi bintang; jaka bléro :
nama burung; jaka bolot : nama padi; jaka jebug : bujang tua; jaka lara : istri/suami pertama; jaka
sawur : nama rumput; jaka tuwa : nama rasi bintang; jaka wuru : nama burung
jaksa : jaksa, penuntut hukum
jala : 1 jala; 2 air; jalada : air, mendung; jaladara : mendung, awan; jaladhi : laut; jaladri : laut;
jalanidhi : laut, samudra; jalantara : talang air; jalatarangga : ge lombang
jalaga : jelaga, tempat
jalak : jenis burung; jalak ngoré : bentuk dapur keris
jalan : jalan
jalang : 1 untaian padi; 2 pelacur
jalar : rambat; jalaran : sebab, karena
141
jalasa : duduk
jaler : pria, laki - laki
jali : nama tumbuh - tumbuhan sebangsa jagung
jalidra : orang hina
jaling : tulang di belakang pelipis
jalirih : tumbuhan poyang
jalma : manusia, orang; jalma manungsa : manusia, orang; jalmi : manusia
jalu : 1 laki - laki; 2 susuh
jaludha : gading
jaluk : minta
jam : jam
jamah : jamah, sentuh, sengg ol
jamajuja : jaman dahulu
jamak : lumrah
jamala : pukul, memukul
jaman : zaman; jaman akir : zaman akhir; jaman langgeng : zaman keabadian; jaman pati : zaman
kematian; jaman ramé : zaman keramaian
jamang : jamang, perhiasan kepala
jamas : keramas; jamasa n tosan aji : memandikan pusaka
jamba : melempar, membuang
jambak : menjambak, menarik (rambut)
jambal (di - ) : dipanggil langsung namanya
jamban : jamban, tempat pembuangan
jambang : jambang; jambangan : jambangan, wadah air
142
jambé : pohon pinang
jam : jam
jamblang : nama buah, nama batikan
jambon : warna merah jambu
jambor : 1 campur; 2 (an) : kata majemuk
jambu : jambu; jambet : jambu; jambon : warna merah jambu; jambunada : emas
jambuka : anjing hutan, serigala
jambul : jambul, rambut di depan
jambunada : emas
jampeng : tuli, pekak
jampi : jamu, obat
jamprong : kelihatan gagah
jamu : jamu, obat
jamuga : akhirnya, kejadiannya
jamur : jamur, cendawan
jamus : aji, jimat
jan : memang, nyata
jana : manusia; janaloka : tempat manusia, dunia; janapada : 1 alam du nia; 2 budak, abdi;
janapriya : dicintai oleh manusia
jandhu : sebangsa capung
jangan : sayur; jangan bening : sayur bening
janges : hitam mengkilat
janget : tali dari kulit
jangga : leher
143
janggan : murid, siswa
janggar : terlalu tua
janggel : tulang jagung; janggélan : nama rumput
jangget : lekat, melekat
janggir : anak kerbau jantan
janggitan : nama hantu
janggleng : biji jati atau tanaman jati yang masih kecil
janggut : dagu
jangji : janji
jangka : 1 jangka, ramal; 2 alat untuk membuat lingkaran
jangkah  : jangkah, langkah
jangkang : nama buah
jangkar : jangkar, sauh
jangkep : lengkap, sempurna
jangkrik : jangkrik
jangkung : badan kurus dan tinggi
janglar : retak, lekah; janglaran : sebab, karena
jangleng : biji atau bibit pohon jati
janglot : nama tumbuh - tumbuhan
janguk : duduk menganggur
jangur : mengatur rangka rumah
janji : janji
janma : manusia, orang
144
jantaka : celaka, sengsara
jantar : retak, merekah
janten : jagung muda
jantèn : atap perahu
janti : nama pohon
janton : ramuan, rempah - rempah
jantra : t ujuan, kemauan, kehendak
jantrung : termenung - menung
jantu : obat, ramuan
jantung : jantung
jantur : menceritakan, melukiskan
janu : tuba
janur : janur, daun kelapa yang masih kuning; janur
gunung : aren, pohon aren
japa : mantra magis; japa mantra : mantra magis; japa yoga : puja samadi
japana : nama daun
japi : mantera
japit : jepit, apit
jara : tua
jarah : jarah, direbut dengan paksa
jarak : nama tumbuhan
jaran : kuda; jaran dawuk : nama rasi bintang; jaran goyang : mantra pengasihan; jaran képang :
kuda- kudaan dari kepang untuk pertunjukan/ permainan; jaran panolèh : mantra untuk mendapat
kekayaan
145
jarang : air yang sudah dimasak
jarapah : jerapah, nama binatang
jaratan : kuburan, makam
jar : kata; jaréné : katanya
jarem : bengkak
jari : 1 jari - jari; 2 jaring kecil
jariji : jari - jari
jarik : kain sarung untuk wanita
jaring : jaring
jarit : kain sarung untuk wanita; jarit amba : kain jarik yang lebar; jarit ciyut : kain jarik yang
sempit; jarit kadèn : kain yang sempit panjang, selendang
jaroh : sudah akrab
jarong : nama pohon
jarot : kuat, kekar, kokoh
jaruh : sudah akrab, diketahui orang
jarum : jarum
jarupih : tangkai daun pisang
jarwa : terjemah; jarwa dosok : terjemahan dengan model akronim; jarwa suta : terjemahan
dengan model akronim; jarwi : terjemahan, mengerti
jasa : jasa
jasem : nama pohon
jata : api menyala; jatarupa : emas
jatah : jatah
jateng : singkatan Jawa Tengah
146
jatha : 1 rambut, 2 (parijatha) : jenis tembang sinom; jathadhara : rambut gimbal
jathara : perut
jathil : kuda lumping, seni jathilan
jati : 1 pohon jati; 2 sejati, nyata, sungguh; jati ngarang : pohon jati yang tumbuh padat; jatos : 1
pohon jati; 2 sejati; jatosipun : sesungguhnya, senyatanya
jatmika : jatmika, penuh sopan santun
jatoh : jatuh
jatu : ramuan, rempah - rempah; jatukrama, jatukrami : jodoh
jatuh : jatuh
jauh : jauh
jauk (n - ) : meminta
jaul : menagih hutang
Jawa : pulau Jawa, budaya Jawa, orang Jawa; ora Jawa : tidak tahu sopan santun; ilang jawané :
tidak punya sopan santun; durung jawa : belum tahu adat sopan santun dan  jiwa kejawaan;
kejawèn : aliran kepercayaan kejawaan; jawadwipa : pulau Jawa; Jawa Kulon : Jawa Barat; Jawa
Tengah : Jawa Tengah; Jawa Wetan : Jawa Timur; Jawi : Jawa
jawab : jawab
jawah : hujan
jawan : nama rumput
jawar : nama pohon
jawara : juara
jawat :   jabat; jawat asta : berjabat tangan
jawata : dewa
jaweh : hujan
jawès : rambut di bawah bibir
147
jawil : sentuh, senggol
jaya : menang; jaya kawijayan : kemenangan; jaya merta : bisa, mampu; jaya mrata : 1 wudhu; 2
tanpa tanding; jayandaru : 1 wahyu kemenangan; 2 nama pohon beringin di alun- alun keraton;
jayantaka : nama dewa; jayantara : nama dewa; jayanti : nama pohon; jaya wijayanti :
kemenangan
jayèng (jaya + ing) : menang di dalam …; jayèngan: 1 tempat jamuan, tempat mengobrol bagi
tamu; 2 abdi pengantar  minuman; jayèng astra : nama kesatuan prajurit kraton; jayèng katong :
minyak yang menyebabkan dapat melihat makhluk halus yang biasa dipakai raja- raja; jayèng
sekar : nama kesatuan prajurit kraton
jé : ungkapan penekan, demikian, begitu, katanya
jebad :  jenis minyak
jebag : jebak, jebakan untuk burung, tikus dll
jèbèh : ujung ikat kepala
jebèng : buyung, angger, panggilan untuk anak
jebod : rusak
jebol : jebol, rusak
jebug : biji buah pinang
jebul : 1 muncul; 2 ternyata, tak tahunya
jedeng : mati, mampus
jedhog : mekar, mengembang
jedhol : cabut, tarik
jédhor : bedug
jedhot : meletus
jedhur : suara kendang besar
jèdi : kawah
jeg (ajeg) : biasa; sajege : selamanya
148
jegal : menjegal, mengganjal
jégang : duduk dengan satu kaki tidak menumpu
jejer : tampil
jèjèr : jajar, duduk/berdiri berdampingan; jèjèr wayang : berjajar - jajar seperti wayang
jeksa : jaksa, penuntut hukum
jekut (anyep - ) : dingin sekali
jelag : makan, menipu
jelak : segera, dengan cepat
jelma : menjelma, reinkarnasi, menitis
jélung : bermain pet ak umpet; jélung èdèr : bermain petak umpet; jélung umpet : petak umpet
jembak : sayur yang tumbuh di tempat becek
jembangan : jambangan, tempayan
jembar : luas; jembaran : belanga ceper; jembar dhadhané : sangat sabar; jembar kawruhé :
banyak ilmu; jembar kuburé : diampuni dosa- dosanya; jembar polatané : pintar; jembar segarané
: mdah memberi maaf
jembatan : jembatan
jempana : tandu, kereta
jemparing : panah
jempina : 1 bayi prematur; 2 nama tumbuhan
jempiring : cangkul tanpa tangkai
jenak : betah, tahan,  tenang, jinak
jenang : jenang, bubur
jenar : kuning; mahesa jenar: lembu kuning; siti jenar : 1 tanah kuning; 2 ama seorang wali di
Jawa
jengkar : berdiri dan segera berjalan
149
jengku : dengkul
jené : kuning
jeneng : nama, identitas; jeneng cilik : nama kecil; jeneng tuwa : nama tua; panjenengan : anda,
tuan
jeng (ajeng) : sebutan untuk putri, ayu; diajeng : adik
jengandika : paduka, anda, kamu
jenggama : hidup, kehidupan
jenggan : murid, abdi, siswa
jénggot : jenggot, rambut di dagu; jénggot wesi : nama tumb uhan
jengku : lutut
jentrung : menyesal
jentung : merenung, diam sambil berpikir
jenu : tuba
jepat : mencungkit
jepit : jepit, apit
jernih : jernih, bening, jelas
jero : dalam, mendalam; jeroan : bagian dalam; jeron beteng : bagian dalam beteng
jeruk : jer uk
jerum : menderum (sapi, kerbau, dll)
jetmika : jatmika, penuh sopan santun
jewawut : jewawut, sekoi
ji : 1 satu; 2 raja; jitus : singkatan dari siji satus, satu banding seratus; jiwang : singkatan dari siji
sewang, masing - masing orang mendapat satu
jidh or : beduk, kendang besar
150
jiha : jiwa, nyawa
jilat : menjilat
jilma : jelma
jimbun : tua renta
jinantra : jentera, kincir air
jinem : tidur; jinem amrik, jinem patani, jinem rum, jinem sekar, jinem wangi : tempat tidur
jinis : jenis
jinten : jintan, daun b umbu
jiwa : jiwa, nyawa; jiwagra : jiwa raga, jasmani ruhani; jiwana : hidup, kehidupan; jiwandana :
jenis tembang gedhe; jiwangga : jiwa raga, jasmani ruhani; jiwaretna : jenis tembang gedhe;
jiwatma : jiwa, atma, ruh hidup
jlamprong : anak istimewa, heba t
jlanthir : bagus, pemuda
jodhang : judang, kotak wadah makanan yang dipikul
jodho : jodoh
jodhog : burung pemikat
jodhong : bakul besar, lodong
joglo : jenis rumah tradisional
jomplang : berat sebelah, tidak imbang
jompo : tua renta, jompo
jompong : daun   jati
jondhang : judang, wadah makanan yang dipikul
jonggol : tanggungan
jonggrang : besar tinggi
151
jongos : jongos, tukang masak
jra : tersiar di mana- mana
jrabang : merah, warna jangkrik
jragan : juragan
jragem : merah kehitaman
jrih : takut, kuatir
jriji  : jari - jari
jrum : fitnah; jruman : memfitnah
jrumat : jerumat, dijahit
jubag : jompo, tua renta
jubar : gagal, urung, tidak jadi
jubrisa : abdi perempuan
jubriya : congkak, angkuh
jugag : besar, agung
jujul : kembalian, kelebihan
jujur : jujur, transparan , terus terang
jukung : perahu kecil, sampan
juluk : sebutan, nama
julung : buntu, serba terancam; julung caplok : anak yang lahir di waktu matahari terbenam;
julung kembang : anak yang lahir di waktu matahari terbit; julung pujut : nama wuku ke  – 15;
julung sarap : anak yang lahir waktu matahari akan tenggelam; julung sungsang : anak yang lahir
waktu matahari tegak (jam 12 siang); julung wangi : nama wuku yang ke – 9
jum : pilihan, istimewa; jumanten : zamrut; jumara : zamrut
jumantara : langit, dirgantara
jumbuh : cocok, sesuai
152
jumbul : melompat karena kaget
jumed : menjalankan
jumeneng : berdiri, naik tahta
jumlah : jumlah
jumpalik : berbalikan, jatuh tersungkur
jumput : ambil
jumrah : biasa, lumrah
jumuk : ambil
jun : jun, jembangan, wadah air
jung : uku ran luas sawah (4 bau)
junggel : terbalik
junggla : terlompat karena terkejut
jungjung : junjung
junjang : berat sebelah
junjunan : nama ikan
junjung : junjung, angkat
juntrung : arah, tujuan
jupuk : ambil
juragan : juragan, bos
jurit : jurit, prajurit, ba la tentara
juru : juru, tukang; juru basa : juru bahasa, penerjemah; juru demung : jenis tembang macapat;
juru kebun : pekebun; juru kunci : juru kunci, penjaga kuburan; juru sungging : tukang lukis; juru
tulis : juru tulis
jurug : ditimbun
153
juruh : cuka gula Jawa
jurung : dukung
jurus : jurus, kiat, taktik; jurusan : 1 arah; 2 bidang keilmuan
juwadah : juadah, jenis panganan
juwal : jual
juwara : juara, pemenang
juwarèh : bosan, jemu
juwata : dewa
juwawah : lebar mulutnya dan tebal bibirnya
juwawut : sekoi,  jenis tanaman pangan
juwèh : suka membenci, gampang mencela
juwita : 1 cantik, anggun; 2 kehidupan

K
kabar : berita, warta; kabar angin : kabar bohong; kabar kabur: kabar bohong; kabar sriwing :
kabar bohong
kabur : 1 melarikan diri; 2 tidak jelas
kabèh : semua
kabur : kabur
kaca : kaca; kaca benggala : tauladan; kaca paesan : kaca berhias
kacang : kacang; kacang brol : kacang tanah; kacang srenthul : kacang tanah; kacang tholo :
kacang tanah; kacang dawa : kacang panjang; kacang ijo : kacang hijau kacapi  kecapi
kacapuri : pagar tembok
kaceb : lekat, rekat
kacèk : selisih
154
kacélung : bunga dadap
kacer : jenis burung
kacir- kacir : berceceran; ngacir : 1 pergi begitu saja; 2 membuat sarang (burung)
kacu : sapu tangan
kacubung : kecubung
kacung : anak buah
kada luwarsa : terlambat, kelamaan
kadang : saudara; kadang sentana : sanak saudara; kadang wandawa : sanak saudara
kadasa : kesepuluh
kadga : keris
kadgada : cekatan
kadhal : kadal; kadhal mènèk : sanggul bagi laki - laki
kadhang : kadang, suatu saat; kadang kala : kadang - kadang; kadhingkala: kadang kala
kadhaton : istana
kadhawa : nama burung
kadhemen : terlanjur senang; kadhemenan : kesenangan, kesukaan
kadheng pareng : barangkali
kadhengé : kadang - kadang
kadhèt : pelajar, tentara
kadhil : taring babi hutan
kadhini : istri, perempuan
kadho : pemberian
kadhokan : di tempat
155
kadhung : terlanjur
kadi : seperti
kadipundi : seperti apa, bagaimana
kados : seperti; kadospundi : seperti apa, bagaimana
kadreda : kasihan; kadredyan : cinta, kasih
kadreng : sangat berkeinginan
kadug : sampai, dapat mencapai
kaduhung, kaduwung : menyesal
kaduk : terlalu, terlampau; kaduk wani kurang duga : asal berani kurang pertimbangan
kadung : jenis belalang
kadut : kabut, karung goni
kadya, kadyangga : seperti
kaé : itu
kaèt : rapat sekali, mesra
kaga : burung
kagadhah : dimiliki
kagak, ora : tidak
kagem : untuk, buat
kagèt : kaget, terkejut
kagok : kagok, canggung
kagol : kecewa, sakit hati
kagum : kagum, heran
kagyat : kaget, terkejut
156
kah : itu
kahanan : keadaan
kahar : dokar
kaharep : kehendak, kemauan; kaharepan, kakarepan : kehendak
kaharsa, kaharsayan : kebahagiaan, kesenangan
kahwa : air kopi
kahyangan : kahyangan, tempat dewa
kahyun : kehendak, cita- cita
kahyuna : kehendak, kemauan
kailangan : kehilangan
kaiswaran : istana, kraton
kajanapriya : kepribadian
kajang : kajang; kajangsirah : bantal
kajantaka : miskin
kajar : mendapat ajaran
kajaroan : rumah kepala desa
kajawan : kejawen
kajayan : kemenangan
kajegé : sepanjang ingatan saya
kajèn : terhormat; kajèn kèringan : sangat terhormat
kajeng : kehendak
kajineman : penjaga, polisi
kaju, kajo : heran, tercengang
157
kaka : kakak, kakang
kakak : kakak; kakak tuwa : burung kakak tua
kakang : kakak, saudara tua
kakap : ikan kakap
kakawin : karya sastra Jawa Kuno berupa tembang- tambang berbahasa Kawi
kakèhan : terlalu banyak
kakèk : kakek; kakèk moyang : kakek moyang
kaki : kakek
kaktus : bunga kaktus
kaku : kaku
kakung : pria
kakus : kakus, WC
kala : 1 waktu, zaman; 2 kala (binatang); 3 nama dewa (Batara Kala); kala bénjing : besuk pagi;
kala jengking : kalajengking; kalabendu : jaman yang buruk; kalabusana : seperangkat pakaian
kebesaran; kalacakra : jenis jimat; kaladésa : perangkat desa; kaladuta : alamat buruk; kalakatha :
ketam, kepiting; kalamangga : laba- laba; kala mangsa : kadang - kadang ; kalamenjé : sejenis kala;
kalamenjing : jakun; kalamenta : nama rumput; kalamudheng : nama perhitungan pencuri;
kalanjana : nama rumput; kalan- kalan : kadang - kadang; kalandara : matahari; kalantara : sejenis
buah petai; kalasangka : terompet sangkakala; kalawasana: akhir zaman; kalawija : abdi di
istana; kalayuga, kaliyuga : zaman kaliyuga, zaman kesengsaraan
kalaban : tenggelam, tergenangi
kalagyan : baru saja, sedang asyik
kalah : kalah
kalaha : perang, pertengkaran
kalai : gangguan
kalaipan : belenggu,  miskin
kalairan : kelahiran
158
kalak : nama bunga
kalaka : air
kalakon : terlaksana, tercapai
kalakuan : kelakuan
kalambi : baju, pakaian
kalamun : kalau, jika, bila
kalana : raksasa, kelana
kalang : dikepung, dikelilingi; kalang- kabut : kalang - kabut
kalangwan : klangenan, kegemaran
kalap : merak
kalas : tumbuhan yang getahnya menghasilkan warna merah untuk bahan cat
kalasa : tikar
kalengka : 1 cacat, noda; 2 ciri
kali : 1 kali, sungai; 2 perkalian; 3 zaman; kaliander, kaliandra : pohon kaliandra; Kali Opak :
Sungai Opak; kaliyuga: zaman kesengsaraan
kalih : 1 dua; 2 dengan; kalihan : bersama dengan, dan
kalika : 1 ketika; 2 kulit kayu
kalilan : diperkenankan
kalimah : kalimat, perkataan
kalindhih : tergeser, kalah
kaling : terhalang, tertutup
kalingan : tertu tupi, terhalangi
kalingga murda : dijunjung tinggi; kalingga warsa : sudah lama sekali
kalir : segala, barang apa saja
159
kalis : terhindar
kaliyan : dengan, dan
kalo : niru, sejenis tampah
kaloka : termasyur, terkenal
kalong : 1 susut, berkurang; 2 binatang pemangsa buah- buahan
kalpa : 1 cincin; 2 cita- cita; kalpasastra : tuntunan cita- cita; kalpataru : pohon kalpataru
kalpika : cincin
kalung : kalung; kalung usus : bayi yang waktu lahir berkalung usus serta pantas berpenampilan
apa saja
kama : sperma, cinta; kamajaya : dewa ketampanan; kamalagi : asam, buah asam; kamandhalu :
tempat air; kamarasa: kenikmatan cinta; kamaratih : dewa ketampanan dan dewi kecantikan;
kamawedha; ajaran tentang percintaan
kamalan : mendapat hadiah kebajikan
kamangkara : mustahil
ka mar : kamar
kamas : kakak
kamayan : kelebihan, kesaktian
kamayangan (begja - ) : untung besar, mendapat kebahagiaan besar
kambah : terjamah, tersentuh
kambala : kain dari bulu domba
kambang : terapung; kambangan : jambangan
kambeng : nama tarian
kambengan :   ilalang, lalang
kambi : dengan
kambil : kelapa
160
kami : kami; kamibocahen : kekanak- kanakan; kamigilan : sangat jijik; kamijara : serai;
kamijijèn : jijik sekali; kamikakon : kejang, kaku; kamikekelen : tertawa terpingkal- pingkal;
kamilurusen : bertambah sedih lalu mati; kamipurun : sangat mau; kamirahan : kemurahan;
kamirurusen : bertambah sedih lalu mati; kamisandhanen : sakit pada payudara; kamisasaten :
terbeliak matanya; kamisepuh : kepala desa; kamisesegan : tersedan- sedan (menangis);
kamitégan : tega, sampai hati; kamitenggengen : melihat tertegun; kamitigan : masak belum
waktunya; kamitontonen : tertegun, heran melihat; kamituwa : kepala dusun; kamiwelasen :
kasih sayang, perhatian
kamini : istri, perempuan
kampi : juara, yang terbaik, kampiun
kampita  : guncang, gempa bumi
kampung : 1 desa; 2 bentuk rumah adat Jawa
kanaka : emas, kuku
kanal : terusan
kanan : kanan; kanan kéring : kanan kiri
kanana : hutan
kanang : yang
kanas : nenas
kanca : teman, kawan; kanca wingking : teman belakang
kancana : emas, kencana
kancil : kancil, pelanduk
kandarpa : kasih sayang, cinta
kandel : tebal; kandelan : alat penangkal, penguat
kandhang : kandang; kandhangan : persediaan, cadangan
kandhara : leher
kandhas : gagal, kandas
kandhat : terhenti, istirahat
161
kandheh : cerita, bagian
kandhi : kantung dari kain
kandhih : tergeser, tergusur
kandhil : pelita, lampu
kandhut : dikandung, dimuat
kanem : keenam
kang : kakak, saudara tua
kangen : kangen, rindu
kangga : badan, tubuh
kanggé : untuk, buat
kanggeg : tertahan, terhalang
kanggep : dianggap, dihormati
kanggo : untuk, buat
kangjeng : paduka, tuan
kangkam : pedang
kangsèn : berjanji, bersepakat
kangsi : 1 rumah lebah, 2 hingga, sampai
kangsrah : berjejak di tanah
kaniaya : teraniaya
kanigara : mahkota; kuluk kanigara, kaniganten : mahkota kanigara, pakaian untuk raja,
pengantin
kanin : luka
kaninditan : kelebihan
kaning, kani : ada di, terkena
162
kaningaya : disia- siakan, dinistakan
kanistha : dinistakan
kanjar : sejenis senjata tajam
kanjat : lumayan
kanjeng : paduka, tuan
kanji  : 1 takut, kuatir, 2 tepung kanji
kantaka : sedih, susah
kanteb : jatuh kesakitan
kantèk : sabar menunggu, sampai
kanten : tunggu, nanti
kantha : leher; surya kantha : kaca pembesar, lup
kanthi : dengan
kanthil : 1 jenis bunga; 2 terikut
kanthing : nama pe rahu kecil
kanthong : kantong
kanti : dengan
kantu : terlambat
kantuk : mengantuk
kantun : ketinggalan
kanya : gadis, perawan; kanyaka : istri, emas
kaot : melebihi yang lain
kapa : pelana, dikapani, diberi pelana
kapah : mengupas kopi
163
kapak : kapak, kampak, beliung
kapal : 1 kapal, 2 kuda
kapala : kepala, pemimpin
kapang : kangen, rindu
kapara : memang
kapas : kapas
kapat : keempat
kapénak : sudah enak
kapep : lembab
kaper : kupu - kupu kecil
kapi : kera; kapiadreng : sangat ingin; kapiandel : pusaka; kapiandhem : melarikan diri; kapiasem
: tertawa sendirian; kapidereng : 1 rusa; 2 ingin sekali; kapidhara : jatuh, pingsan; kapidulur :
berkumpul dengan; kapieneng : diam saja; kapilaré : seperti kanak - kanak; kapilayu, kapiluyu :
sangat ingin ikut; kapiluyu : sa ngat ingin ikut
kapila : merah muda
kapindra : raja kera
kaping : ke- , yang kekapiswara : raja kera
kapit : terapit, terjepit
kapodhang : kepodang, jenis burung
kapok : jera; kapok kawus : sudah jera sekali; kapok lombok : jera sesaat
kaprabon : jabatan kepresidenan
kaprah : lazim; salah kaprah : salah tapi lazim
kaprasida : kelestarian
kapri : sejenis kacang
164
kapti : cita- cita, gagasan
kaptin : kapten
kapujanggan : kepujanggaan
kapuk : kapuk
kapul : tali dari kulit pohon
kapulaga : nama buah untuk obat, b uah kapulaga
kapur : kapur; kapur barus : kapur wangi
kapuranta : merah muda
kapurih : disuruh, dihimbau
kapurit : nama ikan
kaput : kotor
kaputran : keputran, istana buat anak laki - laki raja; kaputrèn : keputrian, istana buat anak - anak
perempuan dan perma isuri raja
kara : kara, jenis tanaman sayuran; kara welang : jenis tombak; karawistha : hiasan, perhiasan
karaba : anak gajah
karaca : nisan
karad : diambil oleh
karag : sisa nasi kering
karah : lingkar besi untuk pegangan pedang, parang, dll.
karam : 1 haram, tidak halal; 2 tenggelam; karam jadah : haram sama sekali
karan : disebut, dinamakan
karana : sebab, karena
karandhan : rumah atau tempat janda
karandhang : sejenis bengkoang
165
karang : 1 tempat; 2 batu karang; 3 karya, karangan; karangan: hasil karya;  karang abang :
tempat yang terbakar; karangen : terlalu jarang; karang kitri ( - kirna) : tanaman buah- buahan;
karang kopèk : desa yang tak punya sawah; karang kopèn : desa yang tak punya sawah; karang
melok : macam untaian bunga; karang ulu: bantal
karas : dicium
karat : 1 karat (emas); 2 tahi besi
karatala : tapak tangan
karaton : istana, kraton
karawitan : bersenandung, bermain gamelan
karcis : karcis, tiket
kardi : kerja, karya
kardin : bumbu, korden
karé : karai, nama masakan
karebèn : supaya, biar, agar
karejekèn : mendapat rejeki
karèk : ketinggalan, sisa
karem : suka, hobi
karep : kemauan, kehendak
karéta : kereta
karga : karung dari kulit
kari : tertinggal, ketinggalan
karipan : kurang tidur
karir : karir, dunia kerja
karkat : harkat, martabat
166
karma :  perbuatan, kerja yang dilakukan; hukum karma : hukum balasan timbal balik atas
perbuatan seseorang di dunia
karna : 1 telinga, 2 nama wayang, adipati Awangga; 3 karena; karni : telinga
karo : 1 dengan, bersama; 2 kedua; karo tengah : satu setengah
karoban   : kebanjiran, tergenangi, tenggelam
karoh : kenalan, sahabat, karib
karsa : karsa, kehendak; karsana: bahagia
karta, karti : selamat, aman; karti praja : pekerjaan negara; kartiyasa : termashur
kartaga : teguh
kartala : timbul
kartika : bintang
kartu : ka rtu
karu : diarun, dikaran
karug : digemburkan
karuhun : dahulu
karuksan : kerusakan
karun : harta, harta temuan
karuna : menangis, sedih
karung : karang, kantong
karunya : iba, belas kasihan
karus : celaka
karut : hanyut
karya : karya, hasil; karya désa : peraturan desa; karya negara : peraturan negara
kas : kas, simpanan
167
kasa : musim yang pertama
kasar : kasar
kasat : terlihat; kasat mata: terlihat langsung oleh mata
kaseja : disengaja, dituju
kasèp : terlambat
kasèr : kasip, terlambat
kasi : hamba
kasih  : 1 kasih sayang; 2 kliwon
kasok : dituangkan
kasol : tumbang
kaspa : ubi kayu
kasrah : diserahkan, berjejak di kastawa : sembah puji, hormat puji
kastéla : ketela, ubi kayu
kastubamani : permata
kastura : belas kasih; kasturi: kasturi, minyak wangi
kasub  : masyur, terkenal
kasur : kasur, alat tidur; kasur babut : kasur empuk
kasusra : terkenal, kondang
kasut : 1 kaos kaki; 2 diacak
kaswari : burung kasuari
kaswasih : belas kasih, kasih sayang
kasyasih : belas kasih, kasih sayang
168
katak : jenis umbi bergant ung
katalika : tiba- tiba, diuntai
katampi : diterima
katana : panah, anak panah
katbuta : marah sekali
katé : katai, cebol
katéla : 1 ketela, 2 ternyata
katelah : disebut, dinamakan
katenta : terdesak oleh
katépang : nama tumbuhan perdu; katepang ngrangsang gunung : si pungguk merindukan bulan,
terlalu berpengharapan tanpa melihat kenyataan
katès : pepaya
katga : keris
katgada : cekatan, dengan cepat
katgada : keris
kathah : banyak
kathak : lendir pada mulut ikan
kathok : celana; kathok cekak : celana pendek; kathok dawa : celana panjang
kathuka : asin
kathung : diangkat untuk diberikan
kati : kati, ukuran berat (1 kati : 0,617 kg)
katiba : 1 terjatuh; 2 nama pohon
katiban : kejatuhan
katiga : 1 ketiga; 2 kemarau
169
katimbang : daripada
katimumul : nama penyakit kuku
katimun : mentimun
katir : kayu ringan yang dipasang di kanan kiri perahu agar tidak oleng
katirah : nama pohon yang daunnya merah
katisan, katisen : kedinginan
katon : kelihatan
katong : raja
katos : terlalu keras
katrap : diterapkan, frambusia
katrem : tinggal, betah
katresnan : kesayangan, cinta
katri : ketiga, yang ketiga
katu : nama sayuran
katub : katup
katuhon : dipercaya
katuju : tertuju
katumangga : kepala
katur : diberikan, untuk, kepada
katuranggan : tanda- tanda, ciri - ciri
katuridan : jatuh cinta, asmara
katut : terikut, terambil
katya : kati, berat, obot
170
kau : kaku, janggal, canggung
kauban : sejuk karena terlindungi
kaula : kawula, aku, - ku
kaurmatan : kehormatan
kautaman : keutamaan
kawaca : terbaca
kawadaka : diketahui rahasianya
kawaga ng : kuat, mampu
kawah : kawah, danau di puncak gunung
kawahya : dilahirkan, diucapkan
kawak : lama, kuno
kawalat : kualat, dosa
kawan : kawan, teman
kawanda : batang tubuh, fisik, jasmani (tanpa tangan dan kaki)
kawarna : tersebut, diceritakan
kawasa : ku asa, kuat, mampu
kawasan : kawasan, daerah
kawasita : terajarkan, diajari
kawastara : kentara, kelihatan
kawatgata : kecelakaan
kawawa : terbawa, kuat, kuasa
kawedaka : ketahuan rahasianya
kawong : dikenal
171
kawot : dimuat
kawrat : terbebani
kawruh : pengeta huan
kawul : rambut jagung
kawula : hamba, saya; kawulawarga : keluarga; kawula wisudha : diwisuda
kawung : kawung, jenis kain jarik
kawur : bubar, cerai berai
kawuri : lampu, silau
kawus : jera
kawya : penyair, pijangga, ahli sastra
kaya : 1 seperti, 2 pe nghasilan
kayang : berdiri dengan kaki di atas
kayangan : tempat para dewa
kayoman : diayomi, dilindungi
kayon : 1 gunungan, 2 kekayuan
kayong : kaya
kayu : kayu
kayuh : kayuh
kayul : sejenis cangkul
kayun : kehendak, keinginan
kayungyun : kasmaran, jatuh cinta
kayut : dirajut, diikat
keba : 1 tutup; 2 selamatan tujuh bulanan (orang hamil)
172
kebak : penuh
kebek : penuh sekali
kebelet : kebelet, ingin cepat keluar
keben : nama buah dan batang
kebo : kerbau; (kumpul - ): hidup bersama laki - perempuan tapi tidak nikah, samen leven; kebo
bukur : hewan sejenis penyu; kebo giro : jenis gendhing; kebo jerum : kerbau menderum; kebo
lawung : kerbau yang tidak dipekerjakan; kebo menggah : nama bentuk kalung; kebo pelèn :
orang yang suka cekcok
kecut : kecut, asam
kedah :  harus
kedal : tutur kata, ucapan kata
kedaluwarsa : terlambat, kelamaan
kedangsul : kedelai
kedaut : tertarik, tercabut
kedawan : terlalu panjang
kededer : menggigil
kedeh : harus
kèdek : terinjak, terpijak
keder : 1 bergetar, gemetar; 2 merasa takut
kèder  : juling
kedhali : burung layang- layang
kedhana- kedhini : dua saudara pria- wanita
kedhasih : sebangsa orang pipit
kedhaton : kraton, istana
kédhé : kidal
173
kedheh : harus
kedhelé : kedelai
kedhèp : berkedip
kedher : bergemetar
kedhi : perempuan yang tak bis a haids
kedhung : bagian sungai yang dalam
kedhut : tebal lagi kuat, kedap
kejaba : kecuali
kejani : kera, lutung
kejot : kaget, terkejut
keju : pegal - pegal, lelah
kèju : keju, mentega
kejut : terkejut, kaget
kelat : tali penarik; dikelati : dikuliti; kela t bahu : gelang bahu; kelatan : berenggang; kelat bahu :
gelang tangan di bahu
kelir : 1 kelir, layar, tirai; 2 warna
keliru : keliru, salah
kemalo : laka
kemampo : hampir matang
kemangga : laba- laba
kemangi : kemangi, tanaman lalapan
kemanungsan : kemanus iaan
kemara : gema, intan
kemarang : raga, lebah
174
kemat : tenung, santhet
kemba : 1 tawar, hambar, malas; 2 kecewa
kembang : kembang, bunga; kembang api : kembang api; kembang borèh : bunga untuk sajian;
kembang desa : gadis tercantik di desa; kembang durèn  : kuning; kembang gula : permen;
kembang lambé : bahan pembicaraan; kembang paès : bunga yang pertama; kembang setaman :
bunga rampai; kembang telon : bunga tiga warna; kembang waru : sumbu dian
kembar : kembar
kembel : terperosok
kemben : kemben, penutup dada
kembeng : kembang, tergenang air
kemilon : cermin, kaca hias
kemiri : kemiri
kemit : jaga malam, pengawal; kemit bumi : abdi yang tugasnya bersih- bersih; kemitan : berjaga
malam, azimat
kémpol : betis
kempul : kempul, bagian dari gong
kemuda : jenis  tembang, gending; kemudhi : kemudi, setir
kemukus : berasap; lintang kemukus : jenis rasi bintang di langit
kena : kena, terkena
kenaka : kuku
kenari : buah kenari, burung kenari
kencana : emas
kenclung : alat musik
kendhaga : peti panjang
kendhali : kenda li, peluru, granat
175
kendhang : kendang, gamelan
kendharat : tali untuk menambatkan lembu
kendhat : gantung diri
kendheng : tali busur; gunung kendheng : bukit barisan
kendhi : kendil, wadah air minum
kendhil : kendil, tempayan kecil
kendhuri : kenduri
kéné  : sini
kenikir : kenikir
keningar : kayu manis
kenini : pil kina
kenong : kenong, gamelan
kèntar : terpingin, hanyut
kentara : kentara, kelihatan
kenthang : kentang, jenis umbi
kenthel : kental
kenthing : tempayan kecil
kentrung : jenis kesenian rakyat Jaw a Timur
kenya : perawan, gadis
kepala : kepala
kepati : ada anggota yang meninggal; kepatibrata : bertapa, bersemedi; kepati- pati: sungguh sungguh
kèpèk : 1 nama pohon; 2 berbuah tapi belum berisi (kedelai)
keponakan : keponakan
176
kepriyé : bagaimana
kepu : bentak, bakap
kepuh : 1 pohon kepuh, 2 lipatan kain dodot di pinggang; gantung kepuh: tidak berganti pakaian
kepundhung : 1 hama buah, 2 gundukan panas karena rengas
kepung : kepung, keroyok
kepungkur : silam, lampau
kepyak : 1 ramai, pesta 2 gladhi resik
képyan : susah, bingung, putus asa
kepyar : tersebar, encer
kepyek : kepyak wayang
kera : kurus, kurang subur
kéra : mata yang agak cacat
kerab : 1 sering, 2 kitab
keraban : kiraqan
kérah : juling, tingkah laku
kerak : kerah, tua lagi kering
kerambil : kelapa
kéran : kran
kerana : karena
kerang : kerang
keras : keras
kéras : bakul tempat garam
kerasan : betah, jinak, tahan
177
kérata : 1 pemburu; 2 asal mula arti kata; kératabasa: jarwa dosok, akrarim
keraton : kraton, kerajaan, istana
kerig : digiring, dibawa
keris : pusaka, senjata
kerja : kerja, bekerja
kerpu : sebangsa permata
kersa : karsa, kehendak
kerta : hasil, kemakmuran; kerta aji : dihargai; kertan : 1 kemakmuran, penghasilan, 2 tahu,
mendapat kabar; kertarta : mapan, makmur; kerta wadana : aman, seja htera
kertiyasa : cerdik, cendekian, sangat pandai
kesawa, kesawamurti : nama lain Batara Wisnu
kestalan : kandang kuda
kethèk : kera
kethoprak : seni drama tradisional
ketiga : kemarau
ketimun : mentimun
ketipung : ketipung, kendang kecil
ketonggèng : sejenis kala yang besar
kéwala : saja, cuma, hanya
kéwan : hewan, binatang; kéwan raja kaya : hewan piaraan; kéwani: hewani
kéwran : kesulitan, kesukaran
kidang : hidang, kijang, menjangan
kidul : selatan
kidung : kidung, lagu
178
kijing : kijing/rumah dimakam, nisan
kikik : 1 ketiak baju, 2 jenis anjing
kikis : kikis, surut
kilat : kilat, api petir
kimpul : keladi
kimpurusa : raksasa, gergaji
kina : kina, pohon kina
kinah : kina, nama pohon
kinang : campuran gambir sirih
kinanthi : disertai, diiringi
kinca : air  gula
kingkin : 1 sedih, susah, gundah; 2 rindu sekali, jatuh hati
kinjeng : kinjeng
kintun : kirim
kinuswa : dicium
kipas : kipas, tepas, angin - angin
kipat : disingkirkan; kipat-  kipit : menggerak- gerakkan ekor
kira : kira, duga
kirab : kirab, arak- arakan
kirana : cahaya, sinar
kirang : kurang; kirangan: kurang tahu, entahlah
kirata : pemburu
kirda : bersenang - senang, serong
179
kiri : kiri
kirik : anak anjing
kirim : kirim
kiring : kiri
kirta, kirti : pekerjaan, perbuatan
kirtya : pekerjaan, perbuatan
kisa : 1 anyaman bambu untuk membawa ayam; 2 kera
kisat : kering, kesat
kisi : kisi, gulungan benang
kisik : tanah lumpur
kisma : tanah
kisruh : kisruh, kacau, berantakan
kitha : kota
kitri : 1 tanda pada tanah yang telah ditebangi pohonnya; 2 pohon buah- buahan di  kebun
kiwa : kiri
klabang : kelabang; dikepang : dikepang (rambut); klabang ayam : dadu, perjudian; klabang
nyander : bentuk rumah tradisional
klapa : kelapa
klaras : daun pisang kuning
klasa : tikar, alas tidur
klenik : klenik, percaya pada takhayul
klika : kulit kayu
kliwon : kliwon
kliyang : melayang, terbang
180
klobot : sarung jagung
kobar : bakar
kobong : terbakar
kobot : sarung jagung
kobra : 1 tersiar oleh umum; 2 gagal; 3 ular kobra
kocak : 1 kocak, lucu, jenaka; 2 tidak penuh; kocak- kacik : bergoyang - goyang
kocap : diceritakan
kocar- kacir : kocar- kacir
kocèh : berkumur dengan
kociwa : kecewa, sakit hati
koclak : bergoyang, tidak penuh
kodhé, ngodhé : berburuh, mengambil upah
kodhèn : hitungan dengan kodi
kodheng : hilang akal, juling (mata)
kodhi : hitungan kain (20 lembar)
kodhik : sempit
kodhok : katak, kodok; kodhok ngorèk : 1 katak bernyanyi; 2 jenis gending upacara
kogel : tidak sampai hati, sayang, berkasih- kasihan
kojor : 1 liat, kenyal (daging); 2 benteng keliling
kokap : mega, awan
kokila : burung
kokoh : kokoh, kuat
kokok : keras berurat (leher), kepala pencuri; kokok beluk : jenis burung
181
kokosan : 1 kukusan; 2 jenis buah
kokot : lekat sekali, peniti kancing baju; kokot bisu : sangat merah/diam sambil menggigit bisu;
kokot bolot : daki, dekil
kolam : kolam
kolang - kaling : buah kolang- kaling
kolong : kolong
kolontara : lamtoro
komala : intan, halus, santun
komara : sajian kepada ruh halus
kombang : kumbang, lebah; macan kombang : harimau kumbang; kombang anglèng : kumbang
komini : perempuan, istri
kon : suruh
konang : kunang - kunang; konangan : diketahui, tertangkap basah
kondhang : kondang, terkenal, termashur
konjuk : untuk, buat, dipersembahkan
kono : situ
kontab : bangkit amarahnya, tersulut
kontal : termakan, dinangsa
kontang - kanting : kesana kemari, mondar-   mandir
kontap : bangkit amarahnya, tersulut
konten : pintu
kori : piatu
koripan : 1 kehadiran; 2 kerajaan kahuripan
kosa : kuat, perkasa
182
kosala : baik, pandai
koswa (bala-  ) : bala tentara
kosya : dicium
kotaka : kotoran yang terburuk
kotbuta : sangat marah
kothak : kotak
kothèkan : tabuhan dengan memukul kentongan kayu/lesung
kothi : keti, 100.000
kothong : kosong
kowè : kamu, anda
krajan : kraton, istana, pena, puri
kraka : daun kering yang telah luruh
krakab : tutup pelana
krakah : halam an rumah
krakal : bajak, alat pengjembur tanah
kram : 1 kejang; 2 cahaya, sinar
krama : menikah; krama désa : bahasa halus yang digunakan orang desa; krama inggil : bahasa
halus tinggi; kramakala : petang, malam; kraman : pemberontakan; kramaniti : sopan s antun;
krami: menikah
kramat : keramat, berpetuah
krambil : kelapa
krana : karena, sebab
kranjang : keranjang
kranji : nama buah, kandang ayam; kranjingan: ketagihan
183
krapak : daun tebu kering
krapyak : kandang kijang yang berpagar
kraras : daun pisang kering
kras : keras
krasa : terasa, dapat diindra; krasan : kerasan, betah, senang
krastala : kuasa, sakti
kraton : kraton, istana, pura
krawitan : kerawitan
krendha : peti mati
kreneng : keranjang kecil tempat buah- buahan
kréngga : dihiasi dipercantik
krenteg   : kehendak yang kuat
krepana : sangat belas kasih
krepu : kristal, sebangsa, permata
kresa : karsa, suka, kehendak
kresna : 1 hitam; 2 nama wayang; kresnapaksa : paruh bulan gelap, sesudah purnama
kreta : aman damai, makmur
kréta : 1 kereta; 2 makmur; kre tagna : tak berterima kasih; kretala : nama senjata; kretanjali :
menyembah, bersujud; kretapradana : terlebih- lebih; kretapunya : bahagia sekali; kretarta :
tercapai maksudnya, bahagia; kretayasa : termashur, kondang; kretayuga : jaman keemasan, saat
keja yaan
krété : anak buaya
kreteg : jembatan
kreti : perbuatan, tingkah laku
kretobaya : setuju, berdamai
184
kretya : makmur, sejahtera, aman damai
kridha : gerak, kiprah; kridasastra : kepandian ulah sastra
krigaji : sejenis pajak kepada raja
krigan : pengeraha n
krikil : kerikil, batu kecil
kringet : keringat; kringet buntet : keringat yang tak bisa keluar
kripik : keripik
kriting : kriting
kriya : kriya, karya, buah tangan, kerajinan
ksama : ampun, maaf
ksana : seketika, sebentar
ksatriya : perilaku kesatria
ksaya : rusak, musnah,
kséma : selamat, sejahtera
ksira : puan, air susu
ksiti : tanah, bumi
ksodra : madu, air madu
kuat : kuat
kubalan : kena nyala api
kubandha : raksasa, gergaji
kubek : lingkaran, keliling
kubeng : lingkaran, keliling
kubleg : sekeliling
185
kubon : kebun, pekarangan
kubra : besar
kubu : blok, benteng pertahanan
kubuk : persegi
kuburan : kuburan, makan
kubus : bangun yang mempunyai ukuran sisi - sisinya sama
kucem : rusak, lengset
kucing : kucing
kucir : kucir
kucira : cela, cacat
kuciwa : kece wa
kucumbi : istri, suami
kucur : kucur, jenis panganan
kuda : kuda, turangga
kudandapan : tertatap karena kebiungan
kudang : diharap, dipuji - puji
kudhampel : berpaut dengan tangan dan kaki
kudhar : terurai, terlepas
kudhi : kudis
kudhis : kudis, jenis penyakit kulit
kudhu : mengkudu, nama pohon obat
kudhung : tutup kepala
kudhup : kuncup
186
kudon : terkenai udu, iuran
kudrat : kudrat, kekuasaan Tuhan
kudu : harus
kudung : penutup, kerudung
kudus : kudus, suci
kuhaka : penjahat, orang jahat
kuhana : tidak teru s terang, tidak setia
kujana : sangat marah, orang jahat
kujang : senjata tradisional Betawi
kujiwat (ng -  ) : mengerling, mengeling
kukang : nama binatang sejenis kera
kukap : asap, awan, kemenyan
kukila : burung
kuksi : perut
kuku : kuku
kukub : ambil
kuk ud : selesai, bangkrut
kukuh : kukuh, kokoh, kuat
kukul : jerawat
kukup : ambil
kukura : kura- kura
kukus : asap
kul : kul, hewan air sejenis bekicot
187
kula : saya, aku; kulagotra : sanak keluarga; kula mitra : keluarga, famili; kula sentana: keluarga,
amili; kulawanda : keluarga, famili; kulawangsa : keluarga; kulawarga : keluarga
kulah : kamar mandi
kulaja : bangsawan, ningrat
kulak : membeli untuk dijual lagi
kula- kuli : biasa, lazim
kulala : pembuat barang pecah- belah dari tanah liat
kulanté : nama tembang  tengahan
kular : benang untuk menjahit
kulawu : 1 warna abu- abu; 2 nama wuku
kuled : lembat, lambat, tidak cepat
kulem : bergaung, membahana, merdu dan besar
kulèn : sawah milik kuli
kuli : kuli, buruh, pekerja
kulib : anak anjing
kulihan : kepulangan
kulihi : bagaimana, mengapa
kuliling : keliling, mengitari
kulina : biasa, akrab
kulingling : berkeliling, mengitari
kulinten : biasa, lumrah, wajar
kulisa : beliung, kampak
kulit : kulit, belulang, sampul; kulit ayam : kulit ari, jangat; kulit daging : selur uh tubuh
kulita : sudah kenal baik, mesra, akrab
188
kulon : barat
kulu : tertelan, nama ikan
kulub : angger, buyung, anak, sayang
kuluk : mahkota, topi kebesaran
kuluma : nama ikan
kulumur : berlumuran darah
kulung : tangkai ketam pemotong padi; kulung ati :  lekuk di bawah dada
kulup : angger, buyung, anak
kulur : dapat dan mau memberi
kulwan : barat
kum : rendam, dibenamkan diair
kuma : awalan kuma; kumacèlu : mendamba; kumadama : pura- pura bodoh rendah; kumakaruh :
akrab, karib; kumalancang : lancang, mendahului kehendak; kumalasa : tergelar, tersedia;
kumalungkung : sombong, congkak; kumawani : pemberani, sok berani; kumawas- awas : awas,
teliti, cermat;
kumawasis : sok pintar, sok pandai
kumaki : congkak, besar kepala
kumala : emas, mutiara; kumala- kala : kadang kala
kumara : anak- anak, orang muda, intan, siwa
kumat : kumat, kambuh, sakit lagi
kumayu : sok cantik, genit
kumba : buyung, tempayan, kelapa
kumbah : cuci, bersih
kumbakara : pembuat barang pecah belah
kumbala : jambu - jambu berbentuk bunga untuk hiasan
189
kumbandha : raksasa
kumbang : kumbang, lebah
kumbayana : 1 jun tempayan, jembangan; 2 nama Begawan Durna waktu muda (wayang)
kumbi : cangkok, sombong, besar kepala
kumpris : anak yang akan menggantikan pangkat ayahnya
kuna : kuna, lama
kunang : kunang - kunang
kunapa, kunarpa : jenazah, mayat, bangkai
kunca : kain dodot
kuncang : terlempar karena angin
kuncara : kondang, terkenal
kuncèh : pipa panjang
kunci : kunci, pembuka
kuncung : kuncung, bagian rambut didepan
kuncup : kuncup
kundha : anglo, keran, pedupaan, perapian
kundhah : jatuh tak berdaya
kundhala : cincin, gelang, anting- anting
kundhalini : ular
kundhang : kondang, terkenal, tersohor
kundhi : tukang membuat gerobak
kundur : pulang, kembali; kunduran : meninggal karena pendarahan sewaktu melahirk an
kuneng : adapun
190
kung : merdu
kungas : sumerbak, wangi, karuan
kungkang : katak yang besar, kongkung
kungkulan : terlampaui, terlebihi
kungkum : terbenam, menenggelamkan
kuning : kuning
kuningan : jenis logam
kunir : kunyit
kunjana : susah, sedih, asyik; kunjana- papa : susah dan melarat, miskin
kunjara : penjara, tahanan
kunjeng : kerdil, komeng, ceding
kunjuk : dipersembahkan
kunjur : duduk meluruskan kaki
kunta : senjata sejenis tombak pendek
kunten : kuli
kunthara : budi daya, tingkah laku
kunthing : kecil, kurus
kunthiwiri : berulang - ulang datang
kunyit : kunyit, kunir
kunyuk : monyet, kera, munyuk
kupa : perigi, mata air
kupat : telupat
kupeng : sekeliling
191
kuper : kurang perhatian, kurang pergaulan
kupi : rencana karangan
kupik : bertepuk
kupina : cawat, saluran penutup kemaluan laki - laki
kuping : telinga, pendengaran
kupiya : 1 contoh, teladan, pengalaman; 2 kopiah, peci
kupon : kupon
kupu : kupu - kupu
kura : kura- kura
kurah : berkumur- kumur, gurah
kurakah : pembantai
kurang : kurang
kuranti : ditahan, dilarang
kurantil : nama wuku yang ke- 4
kureb : tengkurap
kuren : lelaki yang sudah dewasa
kurma : kurma, jenis buah
kuru : kurus, tak subur, lemah
kurung : kurung, mengurung; kurungan : sangkar
kusa : nama rumput
kusala : baik, pandai, selamat
kusan : ku kusan
kusik : sejenis pisau untuk membuat warangka keris
192
kusir : kusir, sopir pedati
kusta : kusta, jenis penyakit kulit
kusuma : kusuma, bunga, kembang; kusumawicitra: bermacam- macam bunga, nama tambang
gedhe; kusumayuda : tokoh pemenang dalam peperangan
kuswa : cium
kuswantara : ciuman, kasih
kutah : tumpah
kutha : kota; kutha- biting : tanggul besar ditepi jalan; kuthagara : ibukota; kuthamara : sesajian
ditempat yang keramat; kuthasaksi : saksi palsu; kuthawara : kota besar
kuthah : kotor, berlumuran
kuthaka : kotoran cirit
kuthara : kampak, beliung
kuthèh : kotor, berlumuran
kuthèt : kerdil, komeng
kuthila : bungkuk, bengkok
kuthilang : jenis burung
kuthilem : licin, tidak jujur
kuthip : sangat hina
kuthong : kosong
kuthu baru : bagian kebaya penutup dada
kuthumbi : suami
kutu : kutu
kutub : kutub, ujung
kutug : asap
193
kutuk : 1 anak burung; 2 jenis ikan
kutut : jenis burung, perkutut
kuwadé : tempat duduk pengantin
kuwadéan : pedagang kain, berjualan pakaian
kuwaga : kuat menjalani, tahan banting
kuwagang  : kuat, mampu
kuwah : air sayur, kuah
kuwalon : tiri
kuwanda : mayat, bangkai, jenazah
kuwaos : kuasa, mampu
kuwara : termasyhur, terkenal
kuwas : kuas, alat mengecat
kuwasa : kuasa, mampu
kuwat : kuat
kuwatir : kuatir, sumelang, was- was
kuwawa : kuat, mam pu; kuwawi : (ing.) kuat, mampu
kuwaya : air
kuwèni : jenis mangga
kuwi : itu
kuwu : penguasa setingkat adipati
kuwur : gelisah, bingung, berirama kemerahan
kuya : aniaya, serang, hina
kuyu - kuyu : bercucuran keringatnya
194
kwaci : biji kuaci
kwaga : mampu men jalani lobaan, kuat
kwali : kuali, belanga

L
labu : jenis umbi
labuh : 1 pengabdian; 2 buang; labuh labet : pengabdian; nglabuh : membuang; lelabuhan :
pengabdian; pelabuhan : dermaga
labur : cat dari kapur; laburan : cat- catan; nglabur : mengecat
lacak :  lacak, teliti
ladha : lada, rempah - rempah
ladhang : sempat
ladhatan : penghabisannya
ladheg : kotor sekali
ladhu : lumpur dari gunung berapi
ladi : melayani; pladèn : pelayan; ngladèni : melayani; lados (ing.): melayani
lading : pisau dapur
ladrang : nama  gending
laga : perang
lagak : gaya, potongan
lagang : cepat besar
lagep : mau, suka akan
lagi : sedang, baru
lagu : lagu
195
lahru : kemarau
lahya : tingkah, canda
lain : lain
laja : malu, mendapat malu
lajar : bajak, nenggala; mlajar : lari
lajeng : terus; mlajeng : lari
lajer : pokok kayu
lajita : malu
lajuk : terlanjur
lajur : lapis, kolom
lak : lak, pintu air
laka : mustahil, jarang ada
lakang : selangkangan
lakar : memang
laken : cengketan
laki : pria; laki bini : suami istri; laki rabi : suami istri
lakon   : cerita
lakra : dasar
laksa : 10.000
laksana : seperti
laksita : berjalan
laksmana : cerdas
laksmi : cantik; laksmini : cantik; laksmiwati : cantik sekali
196
laksya : laku, jalan
laku : jalan, laku; kelakon : tercapai, terlaksana; lakon : cerita, kisah; lak u dagang : berjualan;
laku dhodhok: berjalan dengan duduk; laku gawé : mempunyai kewajiban; laku ngiwa :
melakukan kejahatan; nglakoni : menjalani, melakukan
lalab : dedaunan mentah untuk lalap
laladan : daerah
lalahan : tanah yang siap ditanami
lalai : lu pa, alpa
lalana : berkelana, mengembara
lalang : ilalang
lalar : dahi
lalaran : nara pidana
lalasa : nama tumbuhan
lalatha : dahi, menghias dahi
lalawa : banyak tingkah, ceroboh
lalayan : pagar tembok, benteng
laler : lalat; laler wilis : lalat hujan
laléy an : sering lupa
lali : lupa; lali jiwa : lupa ingatan, gila
lalim : lalim
lalis : hilang, mati
lalita : cantik
lalos : lupa
lalu (ng –  ) : bunuh diri; lalu mangsa : terlambat
197
lalya : lupa
lama : lama
lamak : lemah, lapik
lamar : lamar, meminang
lamat - lam at : samar- samar
lamba : tunggal, tulus hati
lamban : belum beristri
lambana : jejaka, perawan
lambang : lambang, simbol, tanda; lambang jangka : tanda - tanda jaman
lambao : bertani
lambar : dasar, alas
lambat : lama, lambat
lambau : bertani
lambé : bibir;  lambé ati : watak; lambé gajah : bagian keris; lambé gangsa : moncong lembu yang
bergerigi; lambiran: tepi sungai yang rendah
lambung : perut, lambung; lambung lengis : lekuk di atas pantat di bawah rusuk
lamèn : pohon padi
lameng : pedang lamang
lami : la ma
lamis : dusta, bohong
lamon : kalau
lampah : (ing.) jalan; lampahan: lakon, cerita; nglampahi: menjalani
lampeg : pasang (laut, dsb)
lampèng : relung
198
lampes : nama tumbuhan
lampet (ng – ) : terhenti
lampiran : lampiran
lampit : tikar jalin
lampita : tan da
lampor : suara ramai
lampra : mengembara
lampu : lampu, pelita
lampus : mampus
lamuk : kabut
lamun : kalau
lamur : rabun, buta ayam
lamuran : nama rumput
lamus : puputan dari kulit kambing
lamut- lamut : jauh/tipis dan tidak jelas
lan : dan, serta
lana :  kekal
lanang : laki - laki
lanas : laju karena panas, pemarah
lanat : terkutuk
lancana : lencana
lancing : lancang, tak minta ijin
lancar : lancar
199
landep : 1 tajam; 2 nama Wuku
landhak : landak, jenis binatang
landhep : tajam; landhep dhengkul: tumpul sekali; landhep pikirané : pintar
landhes : alas, dasar; landhesan : dasaran, alas
landhung : panjang sekali
langak : berjalan mendangak
langar : garang
langeh : indah, cantik
langen : kegemaran; langendriya : wayang orang dengan lakon pakem Damarwulan; langen
mandra wanara : pentas pertunjukan wayang orang, drama dan tari; langen sari: taman kesukaan;
langen swara: paduan suara tembang - tembang Jawa
langèn : tempat berenang
langgana : tak menurut, tak sudi
langganan : langganan
langgat : tanggap
langgenan : landasan, ganjal
langgeng : abadi, kekal
langguk : congkak, sombong
langgula : ekor
langi : berenang; lelangèn : berenang - renang
langir : langit, nama buah
langit : langit, angkasa
langka : langka, jarang sekali
langkah : langkah; mlangkah: melangkah; nglangka hi: melangkahi
200
langkak : langka, jarang
langkan : pagar keliling
langkap : busur
langkas : tangkas
langkep : busur
langking : kurus, kecil
langkir : nama wuku yang ke- 13
langkung : lebih; kelangkung : sangat; kula langkung : permisi mau lewat; nglangkungi  :
melewati; selangkung : dua puluh lima
langlang : berkeliling mengitari
langseb : langsat
langsing : langsing, tinggi ramping
langsir : dilangsir, satu per satu
langsung : langsung, berlanjut
langsur : melata, merayap
langu : jenis bau yang tak sedap
langun : kesenangan
langut : sepi, hening
lanja : sering bersilaturahmi
lanjah : mudah bosan
lanjam : 1 ujung bajang; 2 singkal
lanjang : gadis, perawan
lanjar : janda muda yang belum beranak; lanjar ngirim : nama rasi bintang
lanjèn : mencoba, percobaan
201
lanji   : 1 sebangsa baju; 2 mudah berubah
lanjo : pulang pergi
lanjung : termenung, tercenung
lanjur : lanjut, kemudian
lanjut : lanjut, kemudian
lantak : pelantak, pengasah
lantang - lantang : cincin
lantap : garang, suka marah
lantas : langsung
lantéra : lentera
lantih : tenun; nglantih: menenun
lantip : pintar, pandai
laos : lengkuas
lapa : lapar; lara- lapa: penderitaan yang amat sangat
lapak : pelana, sela, ringga
lapan (se –  ) : 35 hari
lapang : lapang
lapis : 1 lapis; 2 lapisan
lar : bulu ayam
lara : 1 sakit; 2 dara, gadis, wanita; lara ayu : ketumbuhan, sakit calar; lara brangta : kasmaran,
jatuh cinta; lara jonggrang : gadis yang bernama jongrang, dicandikan dalam candi Prambanan;
lara karuna : kasmaran, jatuh cinta; lara kidul : Nyi Lara Kidul, jin yang dip ercaya sebagai
penguasa laut selatan; lara kudan : bedil berlaras satu; lara- lapa : sengsara, menderita; lara
ngedhat : nama bunga
larab : datang
202
larad : susut, hanyut
larah : kedudukan, tempat
larak : sendal, terik
larang : mahal, harga tinggi
larap : datang
laras : irama; laras pelog : irama pelog; laras slendro: irama slendro; laras wastu : akar wangi
laré : anak; laré angon : anak penggembala
larèk : anak, kanak- kanak
lari : lari
larik : larik, deretan
laris : laku keras
laron : laron
laru : benih jamur pembusuk untuk tempe
larud : larut
larung : buang
laryan : selokan
lastari : lestari, terpelihara; lastantun : (ing.) lestari, terpelihara
lastri : malam
latar : halaman
lathi : lidah
latri : lumpur, endapan lumpur
latu : api
latuh : lumut laut
203
laun : daun kacang cina
laup- laup : berteriak- teriak
laut : laut, samudra
lawa : kelelawar
lawak : dagelan, lawak
lawan : 1 musuh; 2 dan, dengan
lawana : garam, asin
lawang : pintu; lawang butulan : pintu belakang; lawang kori : pintu utama; lawang kupu tarung :
pintu kanan kiri; lawang lèrègan : pintu dorong; lawang monyétan : pintu yang daunnya dua, atas
bawah; lawang tangkeban : pintu yang daunnya satu; lawang tobat : pintu taubat
lawar : lawan, apa adanya; lawaran: makan tanpa lauk
lawas : kawak, kuno
lawayan : perlombaan burung merpati
lawé : lawe, benang tenun; lawé mateng : benang yang sudah dikanji; lawé mentah : benang yang
belum dikerjakan; lawé wenang : gelang dari benang (penangkal penyakit)
laweh : lauk pauk
lawèh, lawih : ganjal pada bibir kran
lawer : lama, tua
lawèt : burung walet
lawis : lama sekali
lawon : mori, kain pembungkus mayat
lawong : bersuara keras
lawuh : lauk- pauk
lawung : tombak, lembing
laya : mati
204
layah : piring besar dari tanah liat
layak : layak, wajar, lumrah
layan : keran kecil
layang : surat, kertas; layangan: layang- layang; layang biwara : surat kabar; layang iber - iber :
surat kiriman; layang ideran : surat edaran; layang kabar : surat kabar; layang wacan : buku
bacaan
layap : pergi, main
layar : layar, peralatan perahu
layon : mayat, jenazah
layos : atap, tarub
layu : layu, mati
layung : awan kuning pada sore hari
layur : nama ikan laut
laywa : layu, mati, lain; laywan : bunga yang sudah layu
lebda : mahir, ahli
lebet : dalam, maruk
lebur : lebur, hancur
lèdhèk : memancing, menggoda
lega : lega, rela
legan : perjaka, prawan
legawa : ikhlas
legedan : watak
legena : telanjang
legetan : nama tumbuhan
205
legi : 1 manis; 2 nama hari pasaran
legundhi : nama tumbuhan
leheng : lumayan, lebih baik daripada
leksa : laksa, 10.000
leksana : jalan, berjalan
léla : hibur, ayem
lelah : capek
lelana : berkelana, mengembara
lélang : lelang, jual
lelangon : kesenangan, hiburan
lelara : penyakit; lelaran : wabah penyakit
leluhur : leluhur, nenek moyang
lèlur : segan, enggan
lema : gemuk, gembur
lemah : tan ah; lemah teles : tanah subur
lembah : lembah, cekung; lembah manah : andap asor, rendah hati
lembak : lemak
lembana : pujian, sanjungan
lembar : lembar
lémbat (m - ) : berpindah meloncat- loncat dari pohon ke pohon
lembara : mengembara
lembat : halus, lembu t
lembayung : lembayung, daun kacang untuk sayur
206
lembek : ombak
lèmbèr : keletah
lembing : 1 tombak; 2 nama binatang
lémbong : sebangsa talas
lembora : nama ikan laut (besar)
lembu : sapi, lembu
lembur : lembur, bekerja di luar jadwal
lembut : lembut, halus
lemeh : segan, enggan
lemper : jenis makanan dari ketan
lèmpèr : cobek
lempèt : kepipis (perut)
lempir : lembar, helai
lempuk : nama ikan sungai
lempung : tanah liat, tanah merah
lempuyang : jenis tanaman obat tradisional
lemu : gemuk
lendhah : sawah di tempat yang datar dan rendah
léndhéyan : 1 bersandar; 2 batang tombak
lendhi : mainan ikan
lendhong : nama ikan
léndhot : lumpur
lendhut : tanah lumpur
207
lènèng : bermasakan, masak semua
lèng : lubang, rongga
lenga : minyak; lenga bacin : minyak kelapa yang  telah dipakai kedua kalinya; lenga cèlèng :
minyak lebihan dari; lenga mambu : minyak tanah; lenga patra : minyak tanah; lenga pèt :
minyak tanah; lenga wangi : minyak wangi
léngah : lengah, sembrono
lengar : lebar (dada)
lengen : lengan, tahu
lengeng : indah, menawankan, menyenangkan
lèngèng : kata untuk memaki
lenggah : duduk
lenggak (ng - ) : duduk mendongak dan menoleh
lénggak- lénggok : melenggok
lenggana : rela, ikhlas, segan, enggan
lengganan : langganan, pelanggan
lenggang : jenjang (leher), ramping
lénggang : melenggang
lengger : besar dan tak bergerak - gerak
lènggèr : lengger, jenis tari - tarian
lénggot : lembehan santai; lénggot bawa : tandak
lengkara : perhiasan
lèngsèr : lengser, turun jabatan
lentéra : lentera, lampu
lepas : lepas, bebas; lepas tangan : tak mau ikut campur
208
lepat : salah
lèpèk : cawen, lepek
lèpèn : kali, sungai
lepet : lepet, jenis makanan
lèrèh : tenang, santai; lèrèh - lèrèh : santai, istirahat
lerem : tenang, santai
lèrèn : istirahat
leres : betul, benar
lésan : lisan, mulut
lesana  : tanda, jalan
leseh : lusuh, terinjak- injak
lesmi : indah, laksmi
lestari : lestari, terpelihara; lestantun : (ing.) lestari, terpelihara
lesu : lesu, lapar, lemas
lesung : lesung, tempat menumbuk padi
lésus : angin ribut
lewih : lebih
licik : licik, aka l bulus
ligasan : naik kuda tanpa pelana
lika : tulis
lilit : lilit, membelit; lilit uwi : melilit seperti ubi
lima : lima
liman : gajah
209
limar : limar
limas : bentuk rumah adat; limasan : bentuk rumah adat
limbang : timbang
limbuk : limbuk, jenis nama waya ng
limbung : limbang, terhuyung - huyung
limer : melayang
limit : limit, rata dan halus
limo : 1 lima; 2 jeruk, limau
limpa : limpa
limpad : cekatan
limpah : limpah, banyak
limpung : tombak pendek bermata kanan kiri
limrah : lumrah, lazim, umum
limun : limun, jenis minuman
limur (dite – ) : dilipur, dihibur
limus : pakel, jenis mangga
limut : 1 kabut; 2 selimut
lina : hilang, sirna, mati
lincad : loncat, lompat, tinggal
lincak : lincak, kursi; lincak gagak : meloncat- loncat seperti burung gagak
lincat : loncat, lompat
lincing : runcing, lancip
lincip : runcing, lancip
210
lincis : lubang jerat (tali)
lincut : malu, enggan
lindhu : gempa bumi
lindhuk : terlindung
lindhung : lindung, berlindung
lindri - lindri : cantik sekali, molek
lingga : 1 arca, tugu; 2 kata dasar
linggar : pergi, lahir
lingsa : telur kutu; pada lingsa; tanda baca pada aksara Jawa
lingsang : anjing air
lingsem : malu
lingsir : bergeser, condong
linguk : jenguk, lihat
lintah : lintah; lintah dharat : rentenir
lintang : bintang; lintang alihan : bintang beralih; lintang kemukus : komet, bintang kemukus;
lintang panjer esok/sore : bintang kejora
linthing : melinting
linting : menggulung
lintring : jenis rumah adat
lintu : ganti
linu : rasa nyeri, pegal - pegal
linuhung : dihormati, ditinggikan
linuwih :  lebih
lipur : hibur, senang
211
lir : seperti
lira : belerang; lira- liru : berganti - ganti
lirang : belirang
lirih : pelan
lirik : melirik
liring : kejap, pandangan sekilas
lirip : aus, rompeng
liris : gerimis, teratur, rapi
lirna, lirning : terang sekali, apab ila
liru : tukar, ganti; liru lambang : bertukar barang, barter; liron : tukar; liron patra : berganti
tempat; liron watang: saling merombak
lirwa : lalai, lengah, kurang waspada
lis : tali kekang, kendali
lisa : ketombe, telur kutu
lisah : minyak
listu : cantik; listuhayu: cantik, ayu; listya : molek
lisuh : lesu, lelah
lisus : angin ribut
litheng : hitam sekali
lituhayu : cantik, molek, ayu
liwar : menyimpang; liwar- liweran : berseliweran
liwat : lewat
liwer : lewat, lintas
liwet : liwet, jenis nasi
212
liwung : bingung
liya : lain
locana : mata, netra
locita : hati, perasaan
lodaka : air
lodan : ikan paus, ikan gajah
lodhèg : longgar, lobok
lodhèh : jenis sambal
lodhoh : busuk, remuk
lodhong : wadah, toples
lodok : sumsum pada tulang punggung
lodong : wadah m akanan kecil, toples
lodra : buas, gerang, sangat marah
logor : gugur, luruh
logro : longgar
loh : subur; loh jinawi : subur makmur
lohita : merah
lok : mashur
loka : 1 tempat; 2 kenal, dikenal; lokamandhala : permukaan dunia; lokananta : jenis gamelan;
lokaya : dunia, alam semesta; lokéndra : raja di dunia; lokéswara : terkenal di dunia; kaloka:
terkenal
lokita : karangan, sajak
lokro : longgar; nglokro : patah semangat
lokrok : lobok, longgar
213
lola : tidak punya ayah ibu
loling : lentera dari kertas
lolita  : ingin sekali, mendamba
lolor : lepas, ulur
lolos : lolos, bebas
loma : pemurah, suka memberi
lomba : pertandingan
lombok : lombok, cabe
lomoh : segan, enggan
londhot : busuk, remuk
longan : bawah ranjang
longgang : sela, antara
longgar : longgar, luas, renggang
longkah : nama bunyi - bunyian
longkang : sela, antara
longsor : longsor
lonjong : lonjor
lonjor : belunjur; selonjor : duduk meluruskan kaki
lontar : lontar
lontop : tongkat berisi pedang
lontor : makan, minum
lor : utara; lor kulon : barat daya; l or wétan : timur laut
lorèk : lorek, loreng; lorèng : loreng
214
loro : dua; loro blonyo : arca tiruan pengantin
losin : dosin, 12 buah
losoh : lusuh
losok : busuk, luruh
losor : longsor
lota : buas, ganas
lothèng : loteng
lowang : luwang, bolong, lubang
lowong : lawang, kosong
lowung : lumayan
lucu : lucu, jenaka
ludhes : ludes, habis
ludhuk : suka makan banyak
ludira : darah
ludrug : ludruk, teater tradisional
lugas : jelas, denotatif
lugu : apa adanya, bersahaja
lugut : bulu - bulu pada batang bambu (tebu, dsb )
luh : air mata
luhur : luhur, tinggi; luhung: luhur, tinggi
lujeng : luku, bajak
luk : lekuk; luk sanga : lekuk sembilan
luka : luka
215
lukak : cekung; lukak- lukik: bercekung - cekung
lukar : lepas, melepas
lukat : lepas dari siksaan
lukis : lukis, gambar
luk ita : karangan, syair; lukita sari: karangan/syair yang indah
luku : bajak, nenggala
lulang : belulang, kulit
luluh : luluh
lulur : bedak lulur
luluri : leluhur
lulus : lulus, lolos
lulut : cinta
lumah : terlentang; lumah tangan: meminta, memohon
lumba : lomba, pertandingan
lumba- lumba : ikan lumba- lumba
lumbu : jenis tanaman umbi - umbian
lumbung : lumbung, persediaan; lumbung bandhung : lumbung besar; lumbung désa : lumbung
desa
lumer : leleh, basi
lumèr : meluap
lumpang : lumpang, tumbukan padi; lumpang ke nthèng : lumpang batu besar
lumpat : lompat; lumpat kidang : melompat- lompat
lumping : belulang
lumprah : lumrah, wajar
216
lumpuh : lumpuh
lumpur : lumpur
lumrah : lumrah, wajar
lumuh : bosan, malas
lumur : gelas untuk minum
lumurug : berangkat ke pertandinga n
lumut : lumut
luncat : loncat, lompat
luncup : luncup, kuncup
lung : pucuk daun
lunga : pergi
lungan : bepergian
lungga : sulur- suluran
lunggé : terlambat
lungguh : duduk
lungka : bongkahan tanah di ladang
lungkrah : capai, payah, letih
lungsé : terlamba t
lungsed : lusuh
lungsi (pada - ) : tanda baca dalam huruf Jawa
lungsir : kain sutra
lungsungan : kulit bekas pada binatang setelah berganti kulit
lungsur : kain bekas
217
lunjak : lonjak
lunjat : lonjak
luntas : luntas, jenis tumbuhan
luntur : luntur
lunyu :  licin
lupa : lupa
lupit : sempit, tidak longgar
lupiya : teladan, contoh
lupta : keliru, lupa
luput : luput, lepas; luput cinatur: tak disebut dalam bicara
lurah : lurah, kepala desa
luru : mencari
lurub : gebar, tutup mayat
lurung : sungai tempat pembuang an
lurus : lurus
lutung : lutung, jenis kera
luwah : lowong
luwak : luwak, jenis musang
luwang : lubang, lowong, watu luang
luwar : lepas, luar
luwé : lapar
luweng : lubang
luwer : putaran, bundaran
218
luwih : lebih; luwih manèh : terlebih lagi

M
maésa : kerbau; maésa jenar : kerbau kuning; maésa anabrang : kerbau menyeberang; maésa
lawung : jenis tarian menirukan kerbau bertarung
mabur : melayang, terbang
maca : membaca; maca udrasa : menangis
macak : dandan, berhias diri
macan : macan, harimau; macanan : jenis permainan; macan angop : bangunan kecil di bagian
pintu rumah
macapat : tembang macapat
macas : memangkas
macel : memasukkan pasak
macem : macam, jenis
macung : mengangkat tangan
219
mada : berani, tidak takut mati; mada pléra : mencela, memperolok- olok
madak : malah, malahan
madat : memakai candu, ganja
madaya : memperdaya, membohongi
madé : menjual
madeg : berdiri, menjadi
mader : mencari ikan wader
madha : menyamai; madha rupa : rupa yang sama
madhang : makan
madhep : menghadap
madhuk : tidak keras, gembur
madon : bermain perempuan; madoni : bertengkar
madresa : keras
madresthi : mencelakai
madu : madu; madu brata : lebah; madu kara : lebah penghisap madu; madu mangsa : jenis
makanan, dodol; madura : cantik, manis
madya : tengah; madya gantang : angkasa, langit; madya pada : dunia, alam; madya ratri : tengah
malam; madyama : di tengah - tengah; madyantara : alam semesta, jagat raya; madyasta : berdiri
sebagai penengah
maéjan : nisan
maékani : memfitnah
maèlu : memfitnah
maem : makan
maétala : tanah, bumi
magah : tegar hati, keras kepala
220
magang : bekerja sambil belajar
magepokan : berhubungan
mager : pagar, memagari; mager timun : serupa biji mentimun; mager sari : tetangga kanan kiri
magrok : tinggal
magut : hampir selesai
maha : maha, tinggi; maha agung : maha agung; maha bala : kuat, perkasa sekali; maha bara :
tidak lazim, mustahil; mahabaya : bahaya besar; mahaguru : mahaguru, guru besar; maha kuwasa
: maha kuasa; maha luhur : maha luhur; maha mulya : maha mulia; mahamuni : pendita; maha
pawitra: suci, luhur; maha prana : huruf besar pada huruf Jawa; maharaja: raja besa r; maharatna :
manikam; maharesmi : bulan; maharja : selamat; maharsi : maharesi; mahasiswa : siswa di
perguruan tinggi; maha suci: maha suci; mahasura: pemberani, pahlawan; maha atma, mahatma :
jiwa besar; maha wikan : maha mengetahui
mabuk : mabuk
mahas : masuk
mahidhara : gunung, bukit
mahisa : kerbau
mahisi : permaisuri
mahitala : bumi, tanah
mahitala : bumi, tanah
maido : mencela; maiben : mencela
main : main
maisi : permaisuri
maja : maja, nama buah; maja- maja : sekali- kali
majad : patut, layak
majer : mandul, majir
maji : tak kan terjadi
221
maju : maju; majeng : maju; majupat : segi empat; majutelu : segi tiga
makah : merangkap
makam : kuburan
makan : 1 makan; 2 bisa mengerem (rem); makan ati : mengecewakan; makan tuan :
mencelakakan tuan/ pemiliknya
makara : udang
makaten : demikian, begitu
maktal : nama wuku yang ke- 21
makutha : memakai mahkota
mala : luka, penyakit
malad, maladi : membuat kualat
malah : malah, bahkan
malahi : merepotkan
malam : bahan cat untuk membatik
malang : melintang, berserakan; malang atèni : menguatirkan; malang gambuhi : suami istri yang
lakinya lebih muda; malang kadhak : berkacak pinggang; malang kerik : berkacak pinggang;
malang mégung : malang melintang; malang sumirang : menghina kepada orang
malar : tambahan pula
malati : membuat kualat, bertuah
malaya : mengembara
maled : menerima rapelan
maledi : ingin sekali, damba sekali
malek : jemu, jenuh
malem : malam
malèni : menjadi wali
222
maler : selalu, senantiasa
males : membalas
maligé : mahligai, istana keputrian
malih : berubah, berganti
malik : membalik; malik grémbyang : berubah total; malik tingal : berubah janji
maling : pencuri, mencuri; maling dhèndhèng : berlaku serong, berzina; maling raras : mencuri
asmara; maling retna : mencuri asmara
malini : bunga
malir : membuat alur/parit di sawah
malo : lak berwarna merah
maloni : mencela, mengubah
malu : malu
maluh : becek, berlumpur
mamah : 1 memamah; 2 mama, ibu
mamak : emak, mama, ibu
maman : memanggil paman
mamang : ragu, bimbang
mamar : remang- remang
mamas : nikel
mambang : jenis hantu
mambek : tersumbat
mambet : tersumbat
mambil : mengambil
mambrih : supaya, agar
223
mambu : berbau
mamèt : mencari, berupaya
mami : 1 saya, kami; 2 mama, ibu
mamin : bertemu, berjumpa
mampet : tersumbat, tergenang
mampir : singgah
mamprah : melayang
mampu : mampu, kuat
mampus : mampus
mamuk : mengamuk
mamut : hilang, musnah, pergi
man : kependekan dari kata paman
mana : angan- angan, hati; manaduganda : menyetujui, memuji; manadukara : menyetujui,
memuji; manakawan : menjadi abdi, pengiring; manasija : cinta, kekasih; manasika : menganiaya;
manastapa : berduka cita; manasuka : siapa yang suka; mana wibawa: sombong
manadhem : limun
manah : 1 memanah; 2 hati, perasaan
manail : nama wuku yang ke- 23
manang : keliru, marah
manasi : memanasi
manawa : jika
manca : manca, luar; manca udrasa, manca rawat : menangis; manca negara : luar negeri; manca
kaki : orang - orang tua di desa; mancawara : memperdayakan dengan negara; manca warna :
bermacam - macam jenis
mancad : menginjak
224
mancahi : mencela, membantah
mancak : menerima apa- apa yang diberi
mancal : menendang; mancal donya : meninggal dunia; mancal kemul : berselimut lagi, tidur lagi
mancana : menganggu, mengusik
mancas : memangkas
mancur : mancur, memancar
manda : setengah matang; mandabagya : celaka
mandang : memandang
mandar : semakin
mandara : berhias, bersolek
mandaya : berdaya upaya
mandek : berhenti
mandéné : alangkah
mandeng : memandang
mandha : susah, sedih; mandhakaki : nama bunga; mandhakiya (bale - ) : rumah tempat memuja;
mandhalika : nama tetumbuhan; mandhasiya : nama wuku yang ke- 4
mandhah : pindah
mandhak : menganggap enteng
mandhala : lingkaran, daerah
mandhap : turun ke bawah
mandhapa : rumah muka, balai, pendhapa
mandheg : berhenti; mandheg mangu : berhenti dan ragu; mandheg mayong : berjalan tidak
langsung; mandheg tumolih : berhenti dan menoleh
mandhégani : mengepalai
225
mandhes : sampai tuntas
mandhing : pohon kemlandingan
mandhiri : mandiri, merdeka; mandhirèng pribadi : mandiri, berdikari
mandho : menengadahkan tangannya
mandhor : mandor, pengawas
mandhuka : katak
mandhung : mencuri, maling
mandi : mujarab, manjur
mandira : pohon beringin
mandos : mujarab, manjur
mandra : gembira; mandragini, mandragupit : kamar tidur; mandraguna : sakti, digjaya;
mandrawa : jauh, kejauhan
manduk : terkena oleh
mandum : membagi
maneh : abdi, hamba
manèh : lagi
manèka : beraneka, macam- macam; manéka warna : beraneka ragam
manekung : berdoa
mangga : silakan; mangga mara : mau, suka; mangga sapira- pira : tiada seberapa; mangga sésa :
tiada seberapa; tan mangga puliha:  tak dapat menang
manggahi : mempertahankan
manggal : melempar, melontar
manggala : komandan; manggalayuda : komandan perang
manggar : bunga kelapa
226
manggya : bertemu, berjumpa
mangka : padahal
mangkadi : tambahan, lagi pula
mangkana : demikian, begitu
mangkara : udang
mangkas : memangkas
mangkat : berangkat, bertolak
mangké : nanti
mangkéné : demikian, begini
mangkono : demikian, begitu
mangku : memangku
manglah : mengalah
manglar : melebarkan, meluaskan
manglèng : agak miring
mangler : membelokkan
mangli : nama macam tebu
manglih : berubah
mangro : mendua
mangsa : 1 musim; 2 ah masa?; mangsa bodhoa : masa bodoh; mangsa borong : terserah;
mangsatara : masa tidak hujan pada musim hujan
mangsah : melawan, berperang
mangseg : mendesak, menekan
mangsi : tinta
mangun : membangun; mangun- kung : susah karena birahi
227
mangut : nama lauk dari ikan
mangwa : bara
mani : 1 intan; 2 air mani
manidikara : menyembahyangkan
manih : lagi pula, dan
manik : manik- manik
manikarma : intan berlian
manikem : manikam
manikya : mirah, intan merah
manila : intan biru
maning : lagi, dan
manis : manis
manja : membuat tugal
manjang : memanjang
manjat : memanjat, miring, landai
manjel : maju, berkuli
manjer : menyalakan terus
manjing : masuk
manjur : manjur, mujarab
manjurung : mendukung, mendorong
manjut : lalu
manobawa : cinta, senang
manohara : memikat, menawan
228
manojawa : keras sekali
manolan : kuli, buruh
manon : mengetahui
mantak : mengeluarkan kesaktian
mantang : memberi pantangan
mantar : mudah menyala (kayu)
mantèk : mengeluarkan kesaktian
mantel : mantel
manten : kian, lekas, bekas
mantèn : penganten
mantep : mantab
mantes : menjadi pantas
mantha : membagi; mantha garwa : memperistri; mantha- mantha : membagi - bagi
manthang : sejenis ubi jalar
mantheng : pikiran yang memusat
manther : pi kiran yang memusat
manthuk : mengangguk
mantog : sampai batas, mentok
mantra : mantra, kata bertuah
mantri : kepala pegawai; mantri kéwan : mantri hewan
mantrus : kelasi, pelaut
mantu : menantu
mantuk : pulang, kembali
229
mantun : sembuh, selesai
mantuni : menyembuhkan
mantyanta : sangat, sekali
manu : menerjang, menyerbu; manubawa : cinta, kasih sayang; manuhara : memikat, merayu;
manukara : menurut, meniru
manuh : biasa, kenal
manuja : menuju, mengena
manuju : menuju, mengena
manuk : burung; manuk ngoceh : b urung berkicau; manuk thilang : burung kutilang
manuksma : menjelma
manungsa : manusia
manusmara : mencipta, memuja
manut : menurut, patuh
manyar : manyar, jenis burung
manyer : berdiri tegak
manyuk : datang hanya sebentar
manyul : dahinya nonong
manyung :   mancung
manyura : gending manyura
maoni : pohon mahoni
maos : 1 membaca; 2 buah maja
mapa : apa, apakah
mapag : menantikan, menjemput; mapag tanggal : menunggu
mapah : memapah
230
mapak : menjemput, menunggu
mapal : mengepras, memapras
mapali : mengeprasi
mapan : mapan/menempati
mapas : memotong, memangkas
mapat : berempat
mapatih : mahapatih
maprah : berkembang, menjadi banyak
mapras : memangkas
mar : capek, lelah
mara : datang, hadir; mara awak : datang sendiri; mara dina : menunggu hari; mara serek :
menjemukan, membosankan; mara dagang : berdagang, berniaga; mara désa : mendatangi desa
lain; mara dhayoh : bertamu; mara jelèh: membosankan, menjemukan; marakarma :
kesengsaraan, kesedihan; marakata : zamrut, intan hijau; marasadu: menipu, licik; maraséba :
menghadap; marasoca : melihat sendiri; mara tangan : suka memukul; maratapa : bertapa,
bersemedi; maratuwa : mertua
marabi : menyebut dengan panggilan nama jelek
marag : menghadap, mendatangi
marakèh : nama wuku ke- 18
marana : mati, meninggal
marang : terhadap, kepada
marangi : mencuci pusaka
marani : mendatangi, mendekati
maras : kuatir, cemas
marbuka : membuka
mardala : kandang
231
mardawa : ahli, pakar
mardi : mengajar, membina
mardika : merdeka; mardikani : membuat merdeka; mardikèngrat : merdeka di dunia
maregaké : membuat kenyang
marek : mendatangi, mendekati
marem : puas
marep : menghadap
marga : jalan, karena; margaina: rahim; margana : angin, panah; margi : jalan, sebab
mari : sembuh, selesai
markisah : buah markisah
marma : kasih sayang; marmi : kasih sayang
marmut : marmut, jenis hewan
marna, marni : bermacam - macam
maro : membagi dua; maro tingal : bermuka dua
maron : belanga
marsudi : berusaha, berupaya
marta : kehidupan, rendah hati
martana : rendah hati
martani : rendah hati
martuwi : berkunjung, silaturahmi
martyapada : dunia, alam fana
maru : madu, orang yang bersaing mendapat cinta
marud : memarut, mengukur
232
maruk : gembur (tanah)
maruki : selalu ingin makan
marus : berbau tak sedap
maruta : angin
marwita : mencari ilmu kepada
mas : 1 emas; 2 panggilan buat kakak laki - laki
masa : musim
masak : memasak
masang : memasang; masang semu: memandang dengan perangai tertentu agar dimaklumi;
masang ulat: memandang dengan perangai tertentu agar dimaklumi
masem : berbasi, berair
maser : menyumpit dengan paser
masi : masakan, meskipun
maskumambang : maskumambang; maskèntar : maskumambang
masoh : membasuh, mencuci
mastaka : kepala, mahkota
mastuti : memuji, berdoa
masuh : mencuci, membersihkan
masung : memasung, memberi
mata : mata, netra; mata deruk: jenis rumah adat tradisional; mata dhuwiten : mata duitan; mata
éra : bolongan keranjang; mata itik : jenis rumah adat tradisional; mata iwak : nama tumbuhan;
mata kucing : sebangsa damar; mata lélé : tumbuh daun (tembakau); mata loro : membela musuh,
intelijen; mata- mata, mata pita, mata pitaya : intelijen; mata sapi : telur ceplok; mata walangen :
silau sebab terlalu lama memandang; mata walikan : nama anyaman; mata yuyu : selalu ingin
menangis
matah : menugaskan, mendelegasikan
233
matak : mengeluarkan; matak aji : mengeluarkan kesaktian
matal : setengah matang
matang : matang, masak; matang putung : terpaksa berhenti
matangga : gajah
matar : mematar, mengikir
mataya : menari, berjoget
matek : mengeluarkan kesaktian
mateng : matang, masak; mateng ati : yang masak baru bagian dalam
matengga : menunggu, menanti
mathar : serba teratur dan baik
mathem : puas, senang sekali
mathet : menyelaraskan irama
mathi : pusar kuda yang menjadi tanda tabiatnya
mathuk : cocok, sesuai
mati : mati; mati branggah : mati utama; mati kunduran :  meninggal saat melahirkan; mati
ngurak : mati karena sudah tua renta; mati raga : bertapa; mati sahid : mati membela agama; mati
salah : mati karena hal yang dilarang
matianta : sangat
matil : mematil, menancapkan patil
maton : maton, tidak menyimpang
matosi : mengkhawatirkan
matra : mantra, kata bertuah; matra kélasa : mengikut/menurut
matrap : mengetrapkan
matswa : ikan
234
matsya : ikan
matuh : menaati
matun : menyiangi
matur : berkata
matut : membuat patut
matyanta : sangat, sekali
mau : tadi
mawa : membawa
mawar : bunga mawar
mawas : mawas, waspada; mawas diri: instrospeksi
mawat : memberi; mawat gawé, mawat karya : berbuat jahat
mawèh : memberi
mawelu : kabur, pucat
mawi : membawa, dengan
mawinga- winga : marah besar; jajabang mawinga- winga : marah besar hingga wajahnya merah
mawiti : memulai
mayang : bunga pinang
mayura : burung merak
meca : berterus terang
mecah : memecah
mecut : mencambuk
méga : mega, mendung; méga malang : awan berarak; méga mendhung : nama gamelan;
mégantara : coklat semu hitam (warna k uda)
megar : mekar, berkembang
235
megatruh : megatruh, jenis tembang
méjan : batu nisan
mejana : sedang, cukupan
mejemuk : 1 majemuk; 2 kenduri bersama sekampung
melathi : melati
melaya : mengembara, berkelana
mémba : berubah rupa, menyerupai
membat : memantul; membat mentul : bergetar, memantul - mantul
membut : lunak, gembur
memes : lentur, luwes
memetri : memelihara, merawat
mempan : mempan
menahi : membenahi, mengemasi
ménak : nikmat, enak
menang : menang, unggul
menapa : apa; menapi : apa
menawa : jika, kal au
mencira : terpencil, terasing
ménda : kambing
mendem : mabuk
mendha : menurut, patuh
mendhak : membungkuk, merendah
mendhala : lingkaran, tempat, sasana; mendhala giri : nama corak kain tenunan
236
mendhang : kulit beras yang kecil sekali
mendhé : istirahat
mendhek : berhenti
mendhem : memendam
mendhing : lumayan, mendingan
mendhiri : mandiri, berdikari
mendho : menurut, patuh, taat
méndhong : mendong, jenis tanaman
mendhung : mendung
mendut : memantul
meneng : diam, tak bicara
menga : terbuka, membuka
mengalor : ke utara
mengarep : pergi ke depan, maju; mengarep- arep : mengharap- harap
mengarsa : maju, pergi ke depan; mengarsa- arsa : mengharap; mengarsani : memimpin
mengastawa : berdoa
mengkana : demikian, begitu
mengkang : merenggang, merenggangkan
mengkéné : demikian, begini
menir : pecahan beras; meniren lambéné : bibir yang capek bicara
menjalin : rotan
menjalma : menjelma
menjangan : kijang
237
mentah : mentah
mental : memantul
mentala : tega, sampai hati
mentaos : tempuas, nama kayu
mentas : mentas, terbebaskan
mentéga : mentega
mentes : berisi, berbobot
menther : memusatkan pikiran, konsentrasi
menthès : mentes, berisi penuh
menthik : 1 mungil; 2 jenis padi; menthik ori : jenis ketela pohon
menthilas : bersih, terang, jelas
menthul : 1 memakai topeng; 2 gemuk dan segar
mentog : menabrak, buntu
méntol : mentol, penyegar hidung
mentrik : cantrik, murid
menungsa : manusia, orang
menur : bunga menur
menyak : melewati jalan becek
menyan : kemenyan
menyang : berangkat, pergi
mèpèt : mendesak, menekan;
merak : merak
mérak : menarik hati
238
merang : batang padi
mérang : membagi
merbabak : berkilauan, bersinar; merbabak bang kencana: semburat merah bagai emas
merdi : berusaha, mengajar; merdi désa: memajukan desa
merdika : merdeka
merdu : menyenangkan, merdu
merduli : mem perdulikan
meré : suara kera
merem : memejamkan mata; merem melèk : membuka menutup mata
merga : karena, sebab, jalan
mersudi : menuntut, berusaha, melatih
mertapa : bertapa
merti : merawat; merti désa : kenduri untuk selamatan desa
mèru : gunung; mèru pancaka : tempat pembakaran mayat
mestaka : kepala
mesthi : pasti, tentu
mèstri : beristri, menikah
mesu : menahan, mengendalikan
meta : marah sekali
meteng : mengandung
miarsa : mendengar, memirsa
mibah : bergerak
miber : terbang, melayang
239
micara : fasih berbicara
midadari : bidadari
midak : menginjak
midana : menghukum pidana
mider : mengelilingi
midereng : kuat keinginan, dengan giat
midhang : bermain- main, berpesiar, membayar nazar
midhangan : acara widhang
midhanget : mendengar
midhé : menyambung denga ke lopak jantung pisang, membeli daging ketika punya hajat (tidak
menyembelih sendiri)
midhet : tidur
midhun : turun
midosa : berbuat dosa
miduwung : menyesal
migena : menghalang- halangi
miguna : berguna
mihak : memihak
mijil : 1 keluar, lahir; 2 tembang mijil
mikara : membuat perkara
mikir : mikir, berpikir
mikul : memikul; mikul dhuwur mendhem jero : mengangkat nama baik tinggi- tinggi dan
memendam aib dalam - dalam
mil : mil, ukuran jarak
240
mila : maka
milah : memisah, memilah
milalu : remah, lebih (terlebih) dari
milang : 1 menghitung, membilang; 2 mengajar; milang kori : memasuki tiap pintu
rumah; milang usuk : bermalas- malasan; milang- miling : melihat- lihat
milangkoni : menyenangkan
milar : membelah
milara : menyakiti
milasa : menganiaya
milenggah : mendudukka n
mili : mengalir
milu : ikut, turut serta
miluta : membujuk, merayu, menjebak
mimang : akar beringin
mimba : keluar
mimbar : mimbar
mimbuhi : menambah
mimi : belakang
mimik : menyusu
mimis : mimis, peluru
mimpin : memimpin
mimrih : menyuruh supaya
mimring  : tipis sekali
241
mina : ikan; minantaka : nelayan
minangka : dalam rangka
minangsraya : minta pertolongan
minanten : kalau, jikalau
minaraki : duduk, singgah
minda : kambing
mindah : memindahkan
mindel : diam
mindeng : memusatkan perhatian
minder : rendah d iri; minder liring : selalu memandang
mindha : seperti, bagaikan
mindhah : memindah
mindhak : naik, bertambah
mindho : kedua kalinya
mindi : pohon imba
mindring : tukang kredit barang dapur
mineb : tertutup
minengsah : dimusuhi
minger : berbelok
minggah : naik, ke atas
minggat : pergi tanpa pamit
minggir : minggir, menyisih
minggung : bergerak, terguncang
242
mingkar- mingkur : menghindari, mencegah
mingkara : melawan, memaksa
mingked : beringsut, bergeser
mingkem : terbungkam, tertutup
mingsra : berharga; mingsri : berharga
minta : minta, mohon
mintaksama : minta ampun, mohon maaf
mintar : pergi
minten : masing- masing berupa
minthi : anak itik
mintuhu : taat, patuh
mintuna : jodoh, laki - laki/perempuan
minulya : dimuliakan
minum : minum
mireng : mendengar
miri : kemiri
miring : miring
miris : kuatir, takut
mirma : berbelas kasihan
mirong : nama perhiasan
mirowang : membantu, berteman
mirsa : melihat, mengetahui
miruda : lari, melarikan diri
243
mirungga : khusus
misah : memisah
misalin : bersalin, berganti
misanan : sepupu
misaya : menganiaya
misepuh : berlaku sebagai orang tua
miser : menggeser
misésa : menguasai, memerintah
misih : masih
misudha : mengangkat, mewisuda
misuh : memaki - maki
misuwur : kondang, terkenal
mitambuh : pura- pura tak tahu
mitaya : membuat perca ya
miterang : menerangkan, menjelaskan
mithes : menggilas
mithet : menekan, menjepit
mithing : menekan, menjepit
mitra : mitra, kawan; mitra darma : kawan karib, teman akrab
mituduh : menunjukkan, mengarahkan
mituhu : patuh, taat
miturut : menurut, patuh, taat
miwah : dan
244
miwaha : mengawinkan
miwal : menampik, menolak
miwir : mengurai
miwiti : memulai
miyaga : pemain gamelan
miyagah : mengerjakan dengan duga kira
miyak : membelah
miyambak : mengerjakan sendiri
miyangga : menyangga
miyara : memelihara
miyarsa : mendengar, menyaksikan
miyat : melihat, tampak, tahu
miyata : mengajar
miyatani : boleh dipercaya
miyos : keluar, pergi
miyup : berteduh
miyur : bergoyang, tak kuat
mlaku : berjalan
mlathi : bunga melati
mlinjo : melinjo, jenis tanaman
mobah : bergerak, berubah
mohita : susah, bingung
mojar : berkata
245
moksa : muksa
mola : meniru, mencontoh
molah : bergerak
molang : pedagang ternak
molèk : indah, cantik, jelita, bagus
molèr : memanjang dan melingkar
molih : pulang, kembali
momohan : benda bekas, barang sisa
momol : 1 lunak, empuk; 2 batang jagung untuk pakan ternak
momong : mengasuh, mengemban
momor : campur; momor sambu : turut bersama- sama menyamar
momot : memuat
mona : diam, membisu; monabrata : bertapa membisu
moncèr : moncer, cemerlang, berkilauan
mondhah : mengada- ada, kuti - kuti
mondhalika : nama bunga
mondhoh : melubangi telinga
mondhok : mondok, kos
mondhong : memondong
mongah : menipu
monga- mangu : ragu- ragu, bimbang
monggang : monggang, jenis
mongkog : berbesar hati
246
monjo : melebihi sesamanya
mono  : begitu, demikian
monté : manik- manik
monyèt : monyet
monyong : menjorok, memanjang
mopo : tidak mau mengerjakan, mogok
mor : kumpul, campur
mori : kain putih pembungkus mayat
morong : morong, wadah air
morot : melorot, turun
mos : boros
mot : muat, isi
moté : manik- manik
motha : kain mota, kemah
motong : memotong
moyang : nenek moyang
mubal : menyala
mubed : membelit
mubeng : berkeliling
muber : memburu
mubyar : berkilauan, bercahaya
mucal : mengajar
mucang : makan sirih
247
mucap : mengucap
mucuk : ke puncak
muda : muda
mudal : keluar
mudangkara : kepala
mudani : menelanjangi
mudgara : palu, martil
mudha : muda; mudha dama : bodoh lagi hina; mudha pangarsa : ketua muda
mudhar : menggelar, membeberkan
mudheng : mengerti, mengetahui
mudhun : menurun
muga- muga : semoga
mugag : memutus pembicaraan
mugen : paham
muges : memenggal
mugi : semoga
mugut : memotong ujungnya
muhun : menangis
muhung : hanya, cuma
muja : memuji, berdoa
mujang : membujang, mengabdi
mujangga : berlaku sebagai pujangga
mujuh : meminta uang
248
mujuk : membujuk
mujung : tidur, berbaring berselimut
mujur : mujur, beruntung
muk : wadah minuman yang besar
muka : muka
muksa : membesar
mukti : mulia, luhur
mukul : memukul
mukun : mangkuk tertutup
mula : mula, maka; mula buka : pada mulanya; mulasara :  menganiaya
mulang : mengajar
mulanguni : menyenangkan
mular : menangis
mulas : melukis
mulat : melihat, memandang; mulat tèngè : sangat rindu
mulé : pulang
mulèh : pulang
mulek : mules, sakit perut
mulet : berbelit- belit
mulih : pulang, kembali
muluk : terbang
mulur : memanjang, molor
mulus : mulus
249
mulut : mulut
mulwa : buah mulwa
mulya : mulia, bahagia; mulyawan : orang yang mulia
mumbul : naik ke atas, terbang
mumet : mumet, pusing, sakit kepala
mumpang : menang
mumpet : mampet, tersumbat
mumpluk : mengelompok
mumpung : mumpung, senyampang
mumpuni : mumpuni, menguasai, ahli
mumpyar : bercahaya (intan)
mumut : empuk sekali
munah : memusnahkan
munakawan : menjadi punakawan
muna- muni : pembicaraan, suara, kata- kata
muncang : menghempaskan jauh- jauh
muncar : berkilauan, memancar
munci : gundik
muncrat : memancar
muncul : muncul, timbul
muncung : moncong
mundang : mengundang, memanggil
mundhak : naik, meningkat
250
mundhi : memundi
mundhing : kerbau
mundhut : membeli
mundrawa : menyembah
mundri : puting susu
mundul : agak bengkak
mundur : mundur
mung : hanya
mungel : berbunyi
munggah : naik, meningkat
mungguh : tempat, letak
mungil : mungil
mungkar : mungkar, keburukan
mungkasi : mengatasi, menyelesaikan
mungkat : bangkit
mungkir : mungkir, menyangkal
mungkur : membelakangi
mungsuh : musuh
mungu : membangunkan
mungup : menyembul, menjulur
mungut : memungut
muni : bunyi, bersuara
munjer : memusat
251
munji : menjulang
munjuk : menghaturkan
munjul : melebihi
munjung : mempersembahkan
muntab : marah, murka
muntu : memintal
munyer : pusing
munyuk : kera kecil, anak kera
mupadrawa : menghukum
mupak : lapuk
mupakara : merawat, menjaga, mengasuh
mupu : mengadopsi anak
mupur : berbedak
mupus : menyerah, pasrah
muput : sampai pada ujung
mura : pergi, hilang
murad : arti, maksud, ke maluan
murah : murah
murak : menyembelih
murakabi : bermanfaat bagi semua
murang : kurang, menyimpang; murang kara : menolak, menentang perintah; murang krama :
tidak sopan; murang marga : menyimpang jalan tidak taat aturan; murang sarak : menyimpang
ketertiban, kurang ajar; murang tata : tidak sopan
murat : habis sama sekali, kemaluan
252
murba : menguasai; murba wasésa : menguasai; murba wisésa : menguasai
murca : hilang, musnah
murcat : hilang, mati
murcita : pingsan, berbicara
murda : kepala, pemuka
murih : supaya, agar
murina : menaruh belas kasihan
muring : marah, murka
murni : murni, asli
muroni : menyebabkan mabuk
mursal : ugal - ugalan
mursita : berkata
murti : perawakan
murub : menyala
murud : menyingkir, meninggal
murugi : menghadiri
muruhita : berguru,  mengabdi
muruk : mengajari, menasehati
murung : murung, bersedih hati
murus : sakit perut
murwa : memulai; murwakala : meruwat dengan wayang lakon Batara Kala; murwa sarira :
berdandan
murwat : kuat, mampu
muryani : memandang
253
musara : mengikat, memborgol
muser : memusat
musna : musnah
muspra : mubazir, sia- sia
mustaka : kepala
musthi : memegang, memasang
musthika : 1 mustika; 2 kepala; musthikaning kidung : nama syair
musuh : musuh
musus : mencuci beras
mut : kulum
mutah : muntah
muter : memutar
mutih : berpuasa mutih
mutik : memetik, memotong
mutiyara : mutiara
mutlak : mutlak, pasti
mutuhaké : membuat utuh
mutung : putus asa
mutus : mengambil keputusan
muwah : lagi, dan, serta
muwun : menangis
muwus : berkata, berbicara

Bersambung ke :
http://indonesiatanahairku-indonesia.blogspot.com/2014/03/kamus-sansakerta-indonesia-n-s-3.html
Share on Google Plus

About Poerwalaksana M.Djayasasmita

    Blogger Comment
    Facebook Comment

0 komentar:

Post a Comment