Indonesia

Indonesia

Kamus Sansakerta - Indonesia A-G (1)

Kamus Sansakerta- Indonesia A-G


A
aba : perintah; aba- aba : memberi perintah
abah : alat, perkakas; abah - abah, abahan : perkakas, alat- alat
abang : merah
2
abi : lebih, bagus, baik; abicara : santet; abicaraka : santet; abilasa : hawa nafsu; abimana :
congkak, sombong; abimantrana : restu, berkah; abimata : 1 hormat; 2 bijaksana;
abinawa:mengagumkan, terpuji; abipraya : cita- cita; abirama : selaras, serasi; abirawa : repot,

menyusahkan; abirupa : cantik, indah; abisatya : teman setia, sahabat karib; abiséka : wisuda,
penobatan; abiwada : penghargaan; abiwara : pelajaran; abiyasa : pandai, bijak
abra : berkilauan, gemerlapan
abur : terbang, melayang
acala : bukit, gunung
acara : acara; ngacarani : menyusun acara, menyambut
acitya : ilmu pengetahuan
ada : gagasan, prakarsa; ada- ada : memprakarsai, mempelopori
adaka : banteng
adamar : lampu, pelita, d ian
adang : menanak nasi
adanu : sinar, cahaya
adara : penghormatan, pujian
adarma : mengabdi, berjuang
adas : nama tumbuhan obat; adas pula waras : jenis tumbuhan untuk jamu
adeg : berdiri, tegak; ngadeg : berdiri; adeg- adeg : 1 tongkat yang ditancapkan sebagai tanda; 2
tanda alenia dalam tulisan Jawa
adha : tangga
adhah : tempat, wadah
adhang : menunggu; ngadhang : menunggu, menghadang
adhep : hadap, menghadap; ngadhep, madhep : menghadap ke; madhep mantep : menghadap
dengan mantap, niat yang kuat
adhi : adik
3
adhi - adhi : ketuban
adhik : adik
adhum : teduh, rindang
adi : cantik, indah; ngadi - adi : rewel, nakal, banyak tingkah; adibusana : pakaian yang indah;
adidaya : lebih berkuasa; adigang : menyombongkan kekuatan; adiguna : menyombongkan
kepandaian; adigung : menyombongkan kebesaran; adikara : berwibawa, berkuasa; adilaga :
perang; adiluhung : agung, anggun, bernilai lebih; adiluwih : lebih; adimuka : penguasa,
pembesar; adinegara : negara yang lebih baik; adipati : bupati, vatsal; adiraga : bersolek, ber hias;
adiraja : pemaaf, pemurah; adiwarna : jenis yang lebih baik; adiwignya : orang pandai
adil : imbang, rata; pengadilan : tempat pengadilan
aditya : matahari
adnyana : akal, pikiran
ados : bungkuk, buah yang kecil
adpada : sembah, bakti
adreng : ingin sekali
adres : hujan deras
adri : gunung
adu : adu
adus : mandi; adus jamas : mandi besar, keramas; adus getih : mandi darah, penuh luka; ngadusi :
memandikan
adyaksa : jaksa
adyapi : berkuasa, berwenang
agama : pedoman, jalan, tuntunan hidup
agar : pusar
agel : tali
agem : 1 ikatan padi; 2 pakai; ngagem : memakai; ngugemi : memegang, mempedomani; ageman
: pakaian, busana
4
ageng : besar, agung; ki ageng : pembesar, penguasa
aglis : cepat, lekas
agni : api
agnya : perintah; agnyana : pikiran
agra : pucuk, pun cak
agrang : disandarkan; magrang, mlagrang : melintang, mengganggu jalan
agreng : lebat, deras, meriah
agul - agul : kebanggaan, pahlawan
aguna : berguna, bemanfaat; aguna kaya : kekayaan, harta benda
agung : 1 besar; 2 penuh
agus : bagus, tampan
aguyu : tertawa
agya : cepat, segera
agyat : 1 giat, rajin; 2 gemebyar
ahengkara : nafsu jahat, durhaka
ahingani : mumpuni, terpercaya
ahwaya : nama, asma
ajag : liar
ajang : piring
ajap : harapan, cita- cita; ngajab : berharap
ajar : 1 belajar; 2 brahmana; ajaran : 1 ajaran, ilmu yang diajarkan; 2 aliran; diajar : 1 diberi
pelajaran; 2 dipukuli, diberi peringatan; ki ajar : guru, orang yang mengajar; kurang ajar : nakal,
kurang ajar; ngajari : mengajari, mendidik; pelajaran : pelajaran, bahan yang diajarkan
ajeg : tetap, sama
5
ajeng : 1 mau; 2 ayu; majeng : maju
ajèr : melebur, mencair
aji : 1 raja; 2 ilmu, nilai, harga; aji - aji : ilmu kedigjayaan; aji jaya kawijayan : ilmu perang; aji
panglimunan : ilmu menghilang; aji pengasihan : ilmu agar dicintai seseorang; ora aj i : tidak
berharga, tidak laku
ajil : jajan
ajir : 1 hancur; 2 patokan
ajrih : takut, cemas
aju : cepat, maju;
ajur : hancur, remuk; ajur mumur : hancur lebur
akal : akal, pikiran; akal bakal : asal gagasan
akalpa : barang indah, hiasan
akar : akar
akara :   wujud, rupa
akasa : langit, angkasa
akèh : banyak
akep : dekap; ngakep : memeluk, mendekap
aki : kakek
akik : batu permata
aking : kurus kering
akral : hebat, kuat
akram : berkilauan, bercahaya
aksa : mata, penglihatan
aksama : ampunan, memaafkan; pangaksama : ampunan
6
aksamala : tasbih, tanda kesucian
aksara : abjad, huruf
aksatriya : kesatria
aksi : 1 mata, penglihatan; 2 tindakan
aku : aku, saya; ngaku : mengakui
akum : rendam, terendam
akur : rukun, cocok, sesuai
akwan : menyuruh, memerintahkan
akwayan  : kawan, teman
akyan : mata, penglihatan
almanak : almanak, takwin
ala : jelek, buruk; alan- alan : segala hal yang buruk
alab : tergenang air; ngalab : mengambil; ngalab berkah : mengambil/ mencari berkah; ngalab
nyaur : hutang dan membayar hutang
alad : nyalad, nyala api; ngalad- alad : menyala- nyala
alah : kalah; alah déné : walaupun begitu; alah nganggur : daripada tidak bekerja; alah ora :
daripada tidak; alah silih : daripada menukar; ngalah : mengalah
alang : halangan, rintangan; alangan : halangan, rintangan; ngalang : melintang, malang :
melintang, malang; alang ujur : malang mujur, malang melintang
alang - alang : jenis rumput, ilalang
alangen : bersenang- senang
alap- alap : burung sejenis bangau
alas : hutan; alas greng : hutan belantara; alas gung liwang - liwung : hutan belantara
alasan, alesan : alasan, dalih
alawan : melawan
7
aldaka : gunung, bukit
alem : puji; aleman : suka dipuji
alembana : pujian
aleng : remak
alep : indah, bagus
aleran : alir, aliran
ali : biasa, sudah sering; ali- ali : cincin
alih   : pindah; malih : berubah
alimerut : jimat, pusaka
aling : tirai, pembatas; aling- aling : pembatas, penutup; aling- alingan : bersembunyi
aliran : 1 saluran; 2 versi, faham
alis : alis mata; alis- alis : tanda yang menyerupai kening
alit : kecil, mungil
aliwawar : topan, angin ribut
alon : pelan, tenang; alon- alon : pelan - pelan
alpa : cacat, cela
alpaprana : huruf biasa
alpita : cacat, cela
alu : antan, alat penumbuk padi
alub : direbus, dimasak
aluk : remak, lebih baik
alum : layu
alun : ombak besar, gelombang
8
alun - alun : 1 alun - alun, lapangan besar depan/belakang kraton/kabupaten; 2 pelan- pelan
alung : lebih baik, lumayan
alup : melolong, meraung
alur : alur, silsilah; alur waris: hubungan persaudaraan
alus : halus
aluwung : lebih baik
ama : hama, penyakit tanaman
amah : sangat marah, suka makan
aman : aman, selamat
amang : diacu
amara : dewa, Tuhan
amarah : amarah
amarga : sebab, karena; amargi: sebab, karena
amba : 1 lebar; 2 hamba; 3 saya
ambah : diambah : dijamah, dilalui; ngambah : melalui, melewati
ambak : meskipun demikian
ambal : 1 berulang kali; 2 permadani; ambal - ambalan : berkali - kali;
ambal warsa : ulang tahun
amban : lamban, pelan
ambar : wangi, semerbak; ambarukma : semerbak harum mewangi
ambara : udara, angkasa
ambat : diambat : ditarik, dipega ng telinga
ambaudhendha nyakrawati : adil bijaksana dalam memerintah dunia
9
ambawang : jenis buah mangga
ambawani : memulai
ambek : hati, perasaan; ambek adil paramarta : penuh dengan rasa adil dan bijaksana; ambek
darma : dermawan; ambek pati : berani mati; ambek siya : menyia- nyiakan, suka menganiaya;
ambek sura : pemberani, sombong; ambek wani : pemberani, pahlawan; ambek welas : pemurah,
belas kasihan
amben : 1 ikat, pengikat perut untuk bayi; 2 tiap, setiap
ambeng : ambengan : nasi kenduri; ambeng- ambeng : duduk melingkari nasi kenduri
ambèr : meluap, tertumpah airnya
ambet : bau
ambetan : durian
ambles : ambles, tenggelam dalam tanah
ambo : digelar, dibentangkan
amboja : menjamu makanan; amboja krama : pesta makan- makan
ambra : membesar, merajalela
ambrah : diratakan supaya tempatnya penuh
ambral : admiral, jendral
ambrastha : memberantas
ambrih : agar, supaya
ambrik : wangi, semerbak
ambring : sunyi, senyap
ambruk : ambruk, runtuh
ambrung : suara menggelegar
ambu : bau; mambu : berbau
ambung : cium; nga mbung : mencium
10
ambur : hambur, tabur
ambus : mencium untuk bau- bauan
ambuwaha : mendung, awan
ambyah : ada di mana- mana; ngambyah- ambyah : tidak ringkas, terlalu melebar persoalannya
amerga : karena, sebab
amèt : mengambil, mencari; amèt ati : mengambil hati
amlas asih : berbelas kasih
amogasidi, amogasakti : sakti sekali
amoh : rusak, robek
among : mengasuh, memelihara; among dagang : menjaga dagangan, berjualan; among hyun :
menjaga cita- cita, meraih idaman; among karsa : menjaga gagasan, idealisme; amon g kisma :
menjaga rumah, menunggu; among praja : pegawai pemerintahan; among raga : olah raga;
among slira : menjaga diri, berdandan; among tani : bertani, bercocok tanam; among tuwuh :
bercocok tanam
amor : bergaul, bercampur
amot : memuat, mengandung
ampad : rata; ampadan : daun tembakau yang bawah
ampah : tahan, cegah
ampak- ampak : kabut
ampal : tawon, lebah
ampang : ringan
ampar : sambar; amparan : dampar, tempat duduk raja
ampas : 1 ampas, sisa; 2 sayur (bukan kuah)
ampeg : berat
ampeh : ditahan
11
ampèh  : tidak terlalu tajam menurun/meninggi
ampèk : hingga, sampai
ampel : jejal, sesak
amperu : empedu
ampet : ditahan; ngampet : menahan
ampik- ampik : dinding penutup yang terletak di bubungan rumah
ampil : selir; ngampil, nyuwun ngampil: meminjam
amping : tirai; nyamping : kain
ampir : mampir, singgah
ampu : menghina, memaksa
ampuh : hebat, manjur; ampuhan : 1 andalan; 2 prahara
amput : berbeda jauh
amrat : berat, muat
amreta : air kehidupan
amrik : wangi, semerbak
amril : ampelas, kertas penghalus
amud : mengulum, mengunyah
amung : hanya, cuma
amur : salin rupa
ana : ada
anak : anak, putra; anak angkat : anak pungut; anak bojo : anak istri, keluarga; anak haram : anak
yang lahir akibat perselingkuhan; anak mas : anak yang terkasih; anak pupon : anak pungut; a nak
putu : anak cucu
anala : api
12
anam : anyam, ditata rapi; nganam : menganyam
anana : mulut, lesan
anang : kasmaran, jatuh cinta
ananta : bermacam - macam; ananta kusuma : bunga berwarna- warni
anapi : tetapi, namun
anapun : adapun
anarawata : selalu, senant iasa
ancak : menyerang, menyerbu
ancal : bunga talas
ancala : gunung, bukit
ancang : ancang - ancang, membuat jarak lompat
ancar : menohok
ancara : menyambut, ucapan selamat
ancas : tujuan, maksud; ngancas : memintas jalan
anceng : menyediakan, menjamin
ance r : kira- kira, dugaan; ancer- ancer : patokan
ancik : naik, tumpang; ancik- ancik : menginjak
anco : cangkul kecil
andaka : banteng
andakara : matahari, surya
andam : pakis, pohon paku
andamar : sebagai pelita
andana warih : darah biru, bangsawan
13
andanu : 1 panah; 2 mendung; 3 kerbau
andaru : wahyu, kebahagiaan
andasih : mengabdi
andel - andel : andalan, pusaka; ngandel : percaya, yakin; diandelaké : dipercaya
ander : penuh, meluap
anderpati : pemberani
andèwi : nama tumbuh - tumbuhan
andhah : rendah, bawah; andhahan : bawahan, anak buah
andhan - andhan : ikal mayang (rambut)
andhang : sandaran, tempat bergantung
andhap : rendah, bawah; andhapan : 1 bawahan, rendahan; 2 babi hutan; andhap asor : rendah
hati, sopan santun
andhar : uraian, penjelasan
andhé : umpama, misal
andheg : henti; mandheg : berhenti
andhèk ngendi : ada di mana; andhèkane : padahal hanya begitu
andheman : lekukan di dada binatang
andhéné : padahal cuma begitu
andheng - andheng : tahi lalat
andhèr : meluber, meluap
andhesthi : mengerjakan, membuat
andhih : bergeser, dikalahkan
andhingané : kemarin, yang lalu
andhong : dokar, kereta kuda
14
andhuk : handuk
andik : mata melotot, penglihatan tajam
andika : 1 berkata; 2 anda; jengandika : anda; ngandika : berkata
andon : olah, laku; andon asmara : bermain c inta; andon gawé : berbagi kerja; andon laku :
melakukan perjalanan; andon lulut : bermain cinta; andon nyerèt : menghisap ganja; andon tuwa
: menikmati hari tua; andon - andon : sering kunjung
andong : andung, nama tumbuhan
andrawina : jamuan, hidangan
andr epati : tak takut mati, nekad
andu : sumur
andulur : mengiring, berderet- deret
andum : bagi, membagi; andum gawé : berbagi kerja; andum laku : berpisah untuk meneruskan
perjalanan; andum slamet : saling mendoakan selamat
anduta : mengutus duta
anéka : bermacam - macam, beraneka; anéka rasa : bermacam- macam rasa; anéka rupa :
bermacam - macam rupa; anéka warna : bermacam- macam warna
anem : enam
anèm : muda, taruna
anèng : berada di
angeb : berteduh
angen - angen : pikiran, gagasan
angga : badan
angga- angga : laba- laba
anggada : gelang
anggah, anggeh : tepat, kokoh
15
anggakara : berani, pahlawan
anggal : tidak penuh, kurang berisi
anggana : 1 perempuan; 2 sendiri; anggana raras : sangat cantik, indah
anggang - anggang : labah - labah air
angganjar : memberi ganjaran
angga r : pusaka, sejenis pedang
anggara : hari Selasa; Anggara Kasih : Selasa Kliwon
anggarbini : hamil, mengandung
anggé : memakai, menggunakan; panggènan : tempat tinggal; anggé - anggé : pakaian, busana
anggeng : langgeng, tetap
anggep : anggap, menganggap
angger : setiap, kalau; angger- angger : pedoman, undang - undang, peraturan
anggèr : panggilan untuk anak
anggi - anggi : rempah - rempah
anggit : gagasan, pikiran; nganggit : mengarang
angglang : tampak jelas, nyata
angglong : menyurut, surut
anggo : pakai, guna;  nganggo : memakai; anggon : pakaian, busana
anggota : anggota, peserta
anggotong : menggotong, membawa secara bersama- sama
anggrah - anggrah : berserakan, barang tak berguna
anggrèk : nama bunga, jenis kembang
angguk : mengangguk, tunduk
16
anggung : selalu, se nantiasa
anggur : 1 menganggur; 2 buah anggur
anggya : pakai, memakai
angi : mengipasi nasi panas
angik : melepas biji padi dari tangkainya dengan digilas
angin : udara yang bergerak; angin darat : angin yang berasal dari daratan; angin laut : angin
yang berasal dari lautan; angin- anginan : tidak punya pendirian
anging : tetapi, namun
angka : angka; angkawijaya : nama tokoh wayang (Abimanyu)
angkah : cita- cita, gagasan
angkalan : halangan
angkara : jahat, tamak; angkara murka : kejahatan yang berkobar
angka t : angkat, junjung
angker : keramat, wingit; angker kepati - pati : sangat angker
angkil : uang perjanjian, uang kontrak
angkin : ikat pinggang
angklah : terasa sakit, nyeri
angkuh : sombong, angkuh
angkus : udara, langit, angkasa
anglaksa : melepasi
anglek  : 1 sedih sekali, 2 manis sekali
anglep : elok, indah, molek
angling : bersabda, berkata; angling darma : sabda yang baik
anglir : seperti, mirip
17
anglo : anglo, dapur yang dibuat dari tanah liat yang bahan bakarnya dari arang
anglocita : mengutarakan isi  hati
anglung : pucuk daun muda
anglur selur : berjalan terus, hilir mudik tiada henti
angok : surut, berkurang, susut; angok- angok : melihat- lihat
angon : menggembala, menjaga ternak; angon ulat : memperhatikan tingkah orang lain
angrèh : menyuruh, memerintah
angrem : mengeram
angsa : loba, tamak, ambisius; ngangsa : ambisius
angsab : sebanding, sepadan
angsah : asah; angsah jurit : perang
angsaka : 1 musuh; 2 bunga angsoka
angsal : mendapat, memperoleh; angsal - angsal : oleh - oleh
angsana : bunga angsana; angsana singa : dampar, tampat duduk raja
angsang : ingsang
angsar : khasiat benda keramat yang dapat mendatangkan nasib mujur
angsoka : bunga angsoka
angsring : sering, kerap kali
angsu : mencari, mengambil; ngangsu kawruh : mencari ilmu pengetahuan
angsung   : memberi
angsup : berlindung, berteduh
angsur : terengah - engah; ngangsur : mengangsur
angus : 1 hangus, terbakar; 2 arang
18
anguswa : mencium
ani - ani : mengetam, panen
aniaya : aniaya, kejam
anih : malas, tak suka bekerja
anik, anikna : tetapi, akan tetapi
anila : angin, udara
anindha : kebaikan, kebajikan
anindita : sempurna, paripurna
anindya : cantik jelita; anindyaguna: kecantikan yang berguna; anindyamantri : patih, wakil;
anindyawati : tercantik di dunia
aning, aningna : tetapi, namun
anis : pergi, hilang
anitya : tidak langgeng, tidak kekal
anja : berhasil, sukses, tercapai
anjaba : kecuali, di samping itu
anjali : menyembah, berbakti
anjana : 1 gajah; 2 muda; 3 berbakti; anjani : 1 berbakti; 2 mudi
anjang - anjang : sandaran untuk penguat tumbuhan
anjap : para- para
anjasmara : pandai bercinta, pintar
anjaya : jaya, menang
anji : jera, kapok, bosan
anjrah : semerbak, meliputi, merasuk ke berbagai tempat
anjrak : terus bertempat tinggal
19
anjum : berjabat, mencium; anjum asta : berjabat tangan; anjum tangan  : berjabat tangan
anjun : tukang membuat gerabah, bahan dari tanah liat
anol : ikut, mengikuti, menurut
anom : muda, taruna; anoman : nama tokoh wayang
anon : melihat, mengetahui
anor raga : sopan, santun
anrang : menyerbu, menyerang
anta : 1 lebih; 2 ter akhir; antaboga : nama toko wayang, naga penjaga bumi; antakara : matahari;
antakusuma : 1 berbagai macam bunga; 2 kutang yang membuat bisa terbang tanpa sayap (milik
Gathutkaca, pewayangan); antapura : istana, kerajaan; antareja : nama tokoh wayang yang b isa
masuk ke dalam bumi; antasura : ular; antawacana : dialog, percakapan
antah : tawar; antah berantah : antah berantah, sekedar sebut
antaka : 1 meninggal dunia, wafat; 2 mayat
antanu : tinta
antar : panjang, lebar; antariksa : angkasa, dirgantara; antar lina : musnah, hilang
antara : antara, jarak
antelu : telur
antem : hantam, pukul; antem krama : pukul rata, ngawur
anteng : tenang, tidak banyak tingkah
anthuk : angguk, tanda setuju; manthuk : mengangguk
anti : 1 tunggu, menanti; 2 lawan
antiga : telur
antih (ng - ) : memintal benang; prawan ngantih : perawan memintal
antihanta, antiyanta : lebih, sangat
anting : tas, keranjang rotan; anting- anting : anting - anting; antingan : anting- anting
20
antrah : perbuatan, tingkah laku
antrakusuma : 1 berbagai macam bunga; 2 nama kutang milik Gathutkaca (wayang)
antru : sangga, disangga; ngantru : menyangga
antu : tunggu, menanti
antuk : mendapat; mantuk : pulang, kembali; ngantuk : mengantuk
antya, antyanta : sangat berlebihan; antya- basa : bahasa yang berlebihan
anubawa  : pahala, anugerah; anugraha : anugerah, karunia; anukara : menyamai; anukarta : 1
menurut, ikut; 2 mengarang, menggubah; anumata : ijin, kerelaan; anumerta : almarhum; anuraga
:
sopan, tata krama; anusasana : perintah, tugas; anuswara : suara hidung, sen gau
anung : terpuji, terpilih
anunga : kuasa, utama
anut : menurut, ikut; manut : menurut
anyam : mengayam; anyama : muda, taruna
anyang : menawar harga; anyang- anyengen : 1 ragu - ragu; 2 sakit kandung kemih
anyar : baru
anyawar : nama tumbuhan
anyeb : dingin, sejuk
anyeng : dihela, ditarik
anyep : dingin, sejuk, tawar; anyep njekut : dingin sekali
anyer : berdiri tak sopan
anyes : dingin sekali, sangat sejuk; anyles : dingin sekali
apa : apa; apa- apa : 1 sesuatu hal; 2 kayu apa- apa
apadgata : seketika
21
apah  : air
apajeng : songsong, payung
apak, apang : akan, hendak
apaka : kabut
apal : hafal, terekam di pikiran
apan : sebab, karena; apan - apan : palang garu, bagian dari bajak
apapa : aniaya, dzalim
aparan : apa, bagaimana
apariminta : lebih, kelebihan, kebaikan
apekan : mendung, mega
apel : buah apel
apèl : apel, berbaris
api : 1 pura- pura; 2 jenis awalan; apirowang : pura- pura menjadi kawan; apitambuh : pura- pura
tidak kenal; apituwin : lagi pula, dan lagi
apik : baik, bagus, indah, molek
apitara : gelar
apyu   : api
apyun : opium
aplala : terlebih - lebih
apsara : dewa
apsari, apsekar : bidadari
apti : maksud, cita- cita; kapti : cita- cita
apu : kapur lunak yang dikunyah bersama sirih
22
apura : maaf, ampun; pangapura : ampunan; apunten : maaf, ampun; pangapunten : 1  ampunan; 2
tidak tahu menahu; punten dalem sewu : maaf tidak mengerti
apuran : selokan, saluran air
apus : bohong, tipu, muslihat; apus krama : kebohongan, tipu daya
apuwa, apruwa : mari, silahkan, ayo
ara- ara : padang ilalang, gurun
arah : arah, tujuan; arah - arah : hati - hati; arahan : arahan, petunjuk, saran
arak : 1 arak, minuman keras; 2 mau; arak- arakan : konvoi, pawai; ngarak : beranak- pinak,
berkembang biak
aran : nama, sebutan
arang : jarang; arang kadhing : jarang sekali; jati ngarang : padat sekali; ngarang : mengarang,
berkarya
aras : 1 pipi; 2 cium; aras- arasen : malas- malasan; aras kembang : terkasih, tersayang
arca : arca, patung; arcapada : dunia, jagat semesta
arcana : hormat; mangharcana menghormati
arda : nafsu, serakah; ardacandra : bulan  tanggal muda; ardana : harta, uang; ardani : harta, uang;
ardawalépa : kurang ajar, bedebah, ditanya malah balik bertanya; ardawalika : naga, peralatan
untuk upacara
ardaya : hati, nurani
ardhana : ingin, bermaksud; ardhanarèswari : wanita yang dianggap me miliki praba yang bis
menurunkan raja- raja
ardi : gunung, bukit; arditi : gunung, bukit
are : satuan luas tanah; hekto are : hektar, satuan luas tanah
areng : arang, hangus; areng watu : arang batu
arep : mau, akan, hendak; ngarep : depan; ngarep- arep : berharap
arga : gunung, bukit
23
argya : hormat, mulia, menghargai
ari : 1 adik; 2 hari; 3 matahari; ari - ari : ari - ari, ketuban; ariaya, ariyaya : hari raya; aribawana :
nama kahyangan; ariwara : berita harian; ariwarti : surat kabar harian
arik : kacau - balau, porak- poranda
arima, arimong : harimau
arina : 1 kijang; 2 siang
aring : senang, lahab; aring- aring : jarang - jarang
aris : laras, serasi; arista : laras, serasi
arja : makmur, selamat; arjan : keramaian; arjana : maksud, gagasan; arjasa : campuran timah;
arjaya : makmur; arjwa : utama, baik
arju : sepakat, setuju
arjuna : 1 air; 2 putih cemerlang; 3 penengah pandawa; arjuni : 1 air; 2 lembu
arka : matahari, surga; arkamaya: sinar, cahaya, praba
arkara : menyala
arnawa : laut, samudra
arohara : huru - hara, ge ger, keributan
arok : 1 campur; 2 tempuh, menempuh
aron : mentah, setengah matang
arsa : karsa, kehendak; arsaya, arsana : senang, gembira; arsi : karsa, kehendak, kemauan, akan
arta : arta, uang, duit, harta; artaka : uang, bendahara; artati : manis, gula ; artawan : orang
berharta, kaya
arti : makna, maksud; artos : arti, makna, maksud
artikel : tulisan untuk majalah atau koran
arubiru : haru - biru, prahara; aruhara : huru- hara, geger, keributan
aruh : sapa, tegur, tanya
24
arum : harum, wangi
aruman : tembuni
aruna : matahari, Sang Surya
arungan : kerja sama
arus : 1 amis, anyir, busuk; 2 aliran air
arutala : rembulan
arya : gelar bangsawan, ningrat
asa : 1 tujuan, cita- cita; 2 susah, sedih
asab : tidak malu, tebal muka
asah : 1 asah, mengasah; 2 mencuci, membasuh; asah - asah : bersih - bersih, mencuci, membasuh
asal : asal; asal - usul : asal - usul, asal mula
asana : tempat duduk, kursi, tahta
asari, asantun : ingin cepat selesai, lekas purna
asasta : selamat, sejahtera
ascarya : heran, terkejut
asdhrah : pekerjaan, perbuatan
asep : tuah
asih : kasih, sayang, suka
asin : asin
asir : mencium
asiran : durian
askara : sinar, cahaya
asli : asli, murni, tulen
25
aslup : masuk
asmara : cinta, asmara; asmaradahana, asmaradana, asmarandana : tembang asmaradana;
asmaranala: peso na, terpesona; asmaralaya : surga
asmu : semu
asnapun : beda- beda
asor : rendah, hina
asrah : pasrah, menyerah, takhluk; asrah bongkokan : menyerah total
asrama : asrama, tempat tinggal
asri : indah, elok, permai
asru : keras, tegang, cepat
asta : tangan;  jawat asta: bersalaman; tapak asta : tanda tangan
astama : bahagia , suka ria
astana : 1 istana; 2 kuburan
astha : delapan; asthabrata : delapan ajaran kebajikan; asthagina : delapan kegunaan
asthi : gajah; asti : gajah
astra : senjata, panah; astra lungiyan : berumah tangga, suami istri; astrawara : panah
astu : 1 sungguh; 2 memuji; astungkara : memuji, berdoa; astuti : memuji, berdoa, terpuji
asuh, asoh : berhenti, mengasuh, merawat
asuma : prihatin
asukaya : penghasilan, pendapatan
asung : memberi, mempersembahkan
asura : raksasa
aswa : 1 kapal, 2 kuda; aswatama: kuda yang utama
aswana : tempat
26
aswi : marah sekali, geram
atahiktri : kebajikan, nilai
akatara : cahaya, sinar
atanapi : kemudian, dan
atanaya : berputra, beranak
atas : atas, terang; atas angin   : benua Asia, daerah asal angin
atbuta : besar, raksasa
até : mau, akan
ater : luka, nanah; ater- ater : imbuhan; ater banyu : memberi air; ngateri : memberi,
mengantarkan
athung : minta, tangan menengadah; athung- athung : selalu mengemis
ati : hati, perasaan; ngati - ati : hati - hati; atibagya : suka, bahagia; atibara : sangat berat; atibisana :
buas; atidaya : malah, bahkan; atiharsa : sangat bahagia; atimoha : congkak, sombong; atindriya :
kepribadian; atirodra : dahsyat, hebat; atisaya : sangat, lebih; atisomya : elok, cantik; atiwéga :
sangat cepat
atita : berhenti, berlalu
atiti : bertamu, berkunjung
atika : yaitu, yakni
atiyanta : kebal, perkasa
atiyasa : terlebih
atma : jiwa, ruh; atmaja : anak, putra; atmaka : nyawa
atos : keras, kenyal
atur : kata, me ngatur
atut : rukun; atut runtut : rukun, mesra
atyanta : sangat, kuat
27
atyasa : kebal, kuat
awang - awang : langit, angkasa; awang- uwung : angkasa, langit
awar- awar : pohon awar- awar
awas : awas, waspada
awat : pandang, lihat; ngawat- awati : mengawasi, menja ga
awé : lambai; ngawé- awé : melambaikan tangan
awèh : memberi
awer- awer : tanda, simbol
awi : ayo, silakan; awicarita : pandai bercerita
awig : pandai, ahli, sarjana; awignya : pintar, trampil, banyak pengetahuan
awin : bawa, pegang
awit : sebab, karena;  ngawiti : memulai
awiyat : langit, angkasa
awon : buruk, jelek; awon- awon : meskipun jelek
awor : bercampur, berkumpul; aworjiwa : bercinta; aworsih : bercinta
awra : tersiar ke mana- mana
awud, awut : kacau - balau, berserakan; awut- awutan : tidak karuan, kacau balau
awuh : bersuara, berteriak
awya : jangan, larangan
aya : serba sulit, dilematis
ayah : 1 ayah; 2 kerja; ayahan : pekerjaan, tugas
ayak : saring, saringan
ayam : ayam; ayam alas : ayam hutan
28
ayaskara : batu bintang
ayem : tenang, tentram
ayer : ma ndor, orang yang mengawasi orang lain bekerja
ayo : ayo, mari, silakan
ayom : ayom, teduh, terlindungi; pengayoman : perlindungan
ayu : 1 cantik, jelita, molek; 2 selamat; hayu; selamat; rahayu; selamat, sejahtera; aman, sehat

B
babad : 1 cerita sejar ah; 2 membabat
babah : 1 terserah; 2 diibabahi : dimulai pelan- pelan; babahan : 1 permulaan; 2 lubang; babahan
hawa sanga : sembilan lubang pada tubuh manusia (dua mata, dua telinga, dua lubang hidung,
mulut, anus dan kelamin)
babanten : korban
babar : 1 beber, urai; 2 lahir, melahirkan; babaran : melahirkan; babarji : tidak sama sekali; babar
pisan, babar blas : tidak sama sekali
29
babasan : peribahasa
babo : kata- kata tantangan
babrag : puber; babragan : dipan besar
babrak : 1 tambah lebar; 2 menular ke mana- mana
babu : pengasuh, pembantu
babut : permadani, karpet; kasur babut : kasur yang empuk
bacira : tanah lapang
badal : wakil, ganti
badan : 1 tubuh, raga; 2 lembaga; badan alus : badan halus, jiwa; badaniah : bersifat badan
badha : sama, seimbang
badhama  : golok, parang
badhar : terbongkar, ketahuan
badhaya : bedaya, tari
badhik : keris kecil
badhong : mahkota
badhut : pelawak
badra : 1 bahagia, budi; 2 bulan
baga : rahim, kandungan
bagas : sehat, kuat; bagaskara : matahari; bagas waras : sehat, kuat; bagaspati : matahari
bagawan : resi, pendita
bagé : selamat, salam; atur pambagé : ucapan sambutan
bagel : lempar, tendang
bagong : nama wayang punakawan; bagongan : jenis bahasa di Kraton Yogyakarta
30
bagowong : gerhana total
bagus : tampan, ganteng, baik
bagy a : bahagia, suka
baha : sungai, kali
bahak : perampok, penjahat
bahan : bahan, asal
bahar : laut, samudra
baharu : baru, sedang
bahas : bahas, runding
bahasa : bahasa
bahni : api; bahning : api
baita : perahu, kapal
bajag : perampok, pembajak
bajang : kerdil, kecil; bajang kèrèk : jenis belalang kecil; bajang ratu : gapura belah dua
bajing : tupai; bajing loncat : tupai loncat; bajingan : penjahat, kurang ajar
bajo : perampok, pembajak; bajobarat : pasukan raksasa yang jahat
bajra : halilintar, guntur, pet ir
bajug : nakal, kurang ajar
bajul : buaya; dibajul : digoda; mbajul : menggoda wanita; bajul pethak : buaya putih
bak : bak, tempat air; mbak, mbak ayu : kakak perempuan
bakal : bibit, akan; cikal bakal : awal mula, pemula
baksya : banyak akal, kreatif
bakta : bawa
31
bakti : bakti, patuh
baku : baku, pokok; baku karang : pemilik pekarangan, lahan; baku omah : berumah tangga;
baku tembak : saling menembak
bakuh : kuat, gagah, perkasa
bakul : penjual, pedagang
bakung : bunga bakung
bal : bola; bal - balan : sepak bola
bala : teman, pengikut; baladewa : 1 nama tokoh wayang raja Mandura; 2 daun pohon randu;
baladika : komandan, kepala pasukan; baladupak : anak buah; balakosawa : pasukan darat;
balakrama : para priyayi; balakuswa : pakaian; balapecah :
barang pecah - belah; bala srèwu : jenis ilmu kadigjayan, ajian
balabag : papan, jenis tembang
balabak : jenis tembang
balabar : banjir, menggenang
balad : kerja bakti, gotong royong, gugur gunung
balak : tolak, tampik
balap : pacu, lomba
balawan : kokoh, sentosa
balé :  balai, rumah; balé désa : balai desa; balé kambang rumah di tengah kolam; balé omah :
rumah tangga; balé pomahan : perumahan
baléla : memberontak, membangkang
baleman : bale apa, nyala api
balik : kembali, sebaliknya
balila : mogok, berontak
balitar : tem baga
32
balo : mentah, belum matang
baloh : alat mencari ikan
balung : tulang; balung pisah : persaudaraan yang telah tercerai- berai
balwana : akar
bam : gigi geraham
bamata : gajah
bamba : bara
bamban : dimulai lagi, diulang
bambang satria, jejaka
bambet : bambu
bambon : rumah madat
bambu : bambu, nama pohon
ban : ban
bana : 1 panah; 2 hutan; bebana : permintaan, permohonan; bana rawa : sawah rendah
banar : luas, lapang, lebar
banata : perahu, baita
banawi : sungai, bengawan
bancak : tempat nasi; bancakan : k enduri
bancana : bencana, halangan
bancang : dua pekerjaan dilaksanakan sekaligus
bancar : lancar
banda : ikat, borgol; bandakala : pemberani, pilih tanding; bandawasa : kuat, perkasa, kekuatan;
bandawora : nama kalung; bandayuda : perang, tempur
bandana : tali, halangan
33
bandar : pelabuhan laut
bandara : 1 majikan; 2 gelar bangsawan
bandéra : bendera
bandha : harta, kekayaan; bandha bandhu : kaya harta dan banyak teman; bandha bau : modal
tenaga; bandha béya : ongkos hidup
bandhan : berkoalisi, bersekutu
bandhang : cepat, besar; banjir bandhang : banjir besar
bandhawa : saudara
bandhem : melempar dengan batu atau benda yang cukup besar; bandhem po : capung
bandhit : penjahat, perampok, durhaka
bandhol : nakal
bandhosa : keranda, peti mayat
bandhu : saudara,  teman kerabat
bandhul : ayunan
bandhung : 1 besar; 2 menandingi
bandhusa : keranda, peti mati
bandreng : berkelanjutan, terus- menerus
bandring : bandil
bané : suara, bunyi
banèh : lain, beda
bang : abang : merah; ngebang : adzan
bangah : jenis bunga
bangal  : tak mau dinasehati
bangala : bertunas, bertaruk
34
bangawan : bengawan, sungai besar
bangga : memberontak, melawan, membangkang
banget : sangat, amat, terlalu
banggèl : membalik, kembali dengan cepat
banggi : beaya, ongkos
bangir : hidung mancung
bangka : 1 mati, meninggal, 2 setengah matang
bangkang : membangkang, memberontak, melawan
bangké : bangkai, jenazah, mayat
bangsa : bangsa, golongan; bangsawan : 1 bangsawan, ningrat, berdarah biru; 2 negarawan
bangsal : ruangan, tempat, gedung
bangsat : ungkapan  marah, makian
bangun : 1 membangun, memperbaiki; 2 berdiri; 3 terjaga; bangunan: rumah, gedung,
pesanggrahan, dsb.
bani : keturunan, trah
banija : pedagang, saudagar
baning : kura- kura
banjang : ke lautan untuk mencari ikan
banjar : deret, jajar; banjaran:  urut- urutan, kronologis
banjel : distansi, sementara
banjeng : kelihatan barisan panjang bergandengan
banjir : banjir, air bah; banjir bandang : banjir besar; banjir getih : banjir darah, perang,
kerusuhan
banjur : lanjut, terus; kebanjur : terlanjur
35
bano n : bata, batu merah
bantal : alas kepala
bantala : tanah, bumi
bantaran : jeram
bantas : nyaring, merdu
banten : kurban, tumbal
banthak : kokoh, kuat
banthan : berpangkalan
banthèng : banteng; banthèng ketaton : banteng terluka
banting : banting, lempar
bantu : bantu
banu : air
banyak : angsa; banyak angrem : nama rasi bintang; banyak dhalang : perlengkapan upacara
yang berupa angsa tiruan
banyar : jenis ikan
banyol : lucu, lawak
banyon : air untuk mengjerang gigi
banyu : air; banyu gégé : air mantra; banyu landa: air sada; banyu mili : suguhannya mengalir
terus bermacam - macam; banyu rasa : air rasa; banyu tangi : air untuk memandikan anak; banyu
tawa : air tawar, air mentah; banyu tuli : air untuk obat; banyu wara : bertapa dengan
menghindari air; banyu windu : air basi; banyu wulu : air untuk wudhu; tunggal banyu : saudara
seperguruan
bapa : bapak, ayah; bapa babu : ayah ibu; bapa biyung : ayah ibu; bapa paman : paman, adiknya
bapak; bapak : bapak, ayah
bapang : mendepang
bapra : gapura, pintu gerbang
36
bar  : bubar, selesai; wis bar : sudah selesai; bar- ji : habis, sekaligus, bubar siji; bar- ji barbeh :
bubar siji bubar kabeh, bubar satu bubar semua, tekad bersatu padu
bara : sabuk, mengadu nasib
barah : kusta
barak : tempat tinggal sementara
barakan : sebaya, seusia
barang : benda; barang- barang: anak kadal
barat : angin kencang
barata : tapa, laku; baratayuda : perang tanding keluarga Barata
baratan : sawah milik bersama
bareng : bersama
barèng : canang
barès : terus terang, terbuka, jujur; barès kurès : ter us terang sekali, jujur
bargawa : panah yang kuat
baribin : 1 gaduh, ramai; 2 penuh air, menggelegak
barih : tambah keras
barikan : bersama- sama
barinan : bersama- sama dengan, serempak
baring : gila, edan
baris : baris, jajar, deret; baris pendhem : barisa n tersembunyi
barkah : berkah, rahmat, doa restu
barkat : berkah, rahmat
baro- baro : bubur putih dengan bubur merah di tengahnya
baron : hal yang baru
37
barongan : barongsai, singo barong
baros : barus
bartis : jenis bakal baju
baru : baru
baruna : barat, de wa laut, air
barung : bersama, beriringan
barus : jenis kapur pewangi
barya : putri, wanita, perempuan
basa : bahasa; basagita : kata- kata indah, puisi; basa krama : bahasa halus; basa krama inggil :
bahasa tinggi; basa ngoko; basarudita : syair pelipur lara
basah : 1 busuk, bau tak sedap; 2 gelar pahlawan, tanda jasa; 3 basah, berair; basahan : kain
penutup tubuh untuk mandi
basama : janji
basang : memasang, menggunakan, memakai
basanta : bulan, candra
basar : Maha Tahu, Tuhan
basir : bijak bestari
baskara  : matahari, surya
basma : hangus, terbakar; basmara (kabasmaran) : cinta, tertarik; basmi : musnah, basmi; basmi
buta : punah, hilang tak berbekas
basonta : 1 rembulan; 2 nama tembang gedhe
basu : 1 golongan dewa; 2 kera
basuki : selamat, sejahtera
basundara- basundari : tanah, bumi
baswara : bersinar, bercahaya
38
bata : batu bata; batako : batu bata yang besar
batal : gagal, tidak jadi
batang : terka, tebak
bathang : bangkai
bathara : dewa, dewata; batharagana : mega, mendung; bathari : dewi, bidadari
bathik  : kain batik
bathil : gunting, potong
bathok : tempurung kelapa; bathok bolu : tempurung kelapa yang kecil
bathon : sekawan, sekutu
batih : anggota keluarga; batihan/bebatiyan : menggalang persaudaraan
batin : batin, jiwa, ruhani; batiniah : bersifat batin: batos : batin; mbatin : berkata dalam hati
batir : teman, kawan
batu : baterai; batu kandha: batu undak- undakan
batuk : sakit batuk; batuk kering, batuk asma : jenis sakit batuk
batur : teman, pelayan; batur tukon : budak belian
bau : bahu; baudhanyang  : rangka rumah; baudhendha : berhak menghukum, mengadili;
baukapiné : berat sebelah, tidak adil; bau lawéyan : cacat di pangkal lengan; baureksa :
menguasai, menjaga; bausastra : kamus; bausuku : pekerja, kekuatan, tenaga; bauwéda : segala
pengetahuan, ilmu; baon : sawah ladang yang sedang dikerjakan
baul : batal, urung
baut : pintar, terampil
bawa : 1 kharisma, perbawa; 2 mulai; bawa laksana : bijaksana; bawa rasa : berembug,
musyawarah
bawah : bawah; bawahan : takhlukan, jajahan
bawana : dunia, alam raya
39
bawang : bawang putih
bawat : payung agung
bawéra : luas, terbentang
bawinipun : oleh karena itu
bawur : penglihatan suram
baya : 1 buaya; 2 bahaya
bayan : kabayan, aparat desa bagian penerangan
bayang : tempat tidur; bayangkara : prajurit pengawal raja/presiden
bayi : bayi, anak
bayu : angin, udara; bayu bajra : angin bercampur petir, nama ilmu kadigjayan; bayu putra : putra
Sang Angin; bayu suta: anak Sang Angin
bé : urutan tahun Jawa keenam
bebada : bayi yang menendang- nendang mau lahir
bebana : hadiah,  ganjaran, anugrah
bebandan : tawanan, orang yang diikat
bebara : merantau, pergi mengadu nasib
bebasan : peribahasa, perumpamaan
bebed : pakaian yang dilipat pada badan
bebeg : berhenti mengalir karena terbendung
bebeh : malas bekerja
bebel : bebal, keras kepala
bèbèr : bentang, urai
becik : baik, bagus, terhormat
becus : mampu, kuasa, dapat
40
bedaringan : tempat menyimpan beras
bedhag : berburu, mencari binatang; bedhag pikat : berburu burung dengan pelekat
bedhah : sobek, robek; bedhah bumi : menggali tanah
bedhama : senjata, alat perang
bédhang : pacar, kekasih
bedhat : bebas, lepas
bedhati : pedati, kereta yang ditarik sapi
bedhawang : labi - labi
bedhawangan : hantu- hantuan
bedhaya : tari
bedhé : terka, tebak, duga; bedhèk : terka, tebak
bèdhèngan : pematang, petak
bedhès : 1 jenis kera; 2 umpatan kasar
bedhidhing : musim dingin, keringat sukar keluar
bedhil : bedil, senapan; bedhil angin : senapan angin
bedhiyang : menghangatkan badan dengan api unggun
bedho : permainan sama, tak ada yang unggul
bedhol : cabut, bongkar; bedhol desa : pindahan orang sedesa; bedhol gendéra : maju perang,
berangkat bertempur; bedhol jangkar : membongkar sauh
bédhor : tangkai panah
bedhug : gendang besar, alat bunyi tabuh di masjid
bégal : perampok, penyamun
béganandha : nama sebutan Indrajit
begar : gembira, suka ria
41
begawan : pendita
begeblug : bencana, musibah
begegeg : berdiri tegap; begegeg mutho waton : berdiri kaku, ketakutan
begja : beruntung, bernasib baik; begja kemayangan : untung besar, bahagia berlipat; begjan :
keberuntungan
beja : beruntung
béja : untung, bahagia; beja kemayangan : untung besar; bejan- bejan : untung - untungan
bekakak : tumbal, sesaji utnuk kurban
bekakas : perkakas, benda, alat
bekasakan : jenis hantu, lelembut
bekel : bekel, pamong desa, pembantu pe ndheta
beksa : joget, tari; beksan : jogetan, tarian
bekta : bawa; bektan : barang bawaan, oleh- oleh
bekti : bakti
béla : bela, juang; béla pati : membela kematian orang lain; béla sungkawa : melayat, berduka
cita; béla tampa : ikut menerima
belah : belah, pecah; belah banten : baju belah dada; belah kedaton : gigi renggang
belang : loreng, coreng; belang buntal : coreng- moreng, rupa tak karuan
belèh : sembelih, potong
belèk : 1 retas, sembelih; 2 tembelek, tahi ayam
beluk : 1 panggil, memanggil; 2 jenis ha ma padi
benang : benang; benang kelos : jenis benang yang sudah di plintir; benang mas : benang
berwarna emas
benawi : bengawan, sungai besar
béncak : garu yang tidak ditarik lembu, sapi
42
bèncèng : penceng, miring; bèncèng cèwèng : hal ikhwal, seluk beluk
bencil : tipu muslihat
bendana : tabiat buruk
bendara : tuan, gelar kebangsawanan
bendéra : bendera
bendha : kluwih, buah kluwih
bendhé : gong kecil
bendhéga : teman melarikan diri
bendho : pisau besar
bendhosa : keranda, peti mayat
bendhuk : celeng
bèndi :  dokar, pedati
béndra : terkagum - kagum, bersenang - senang
bendu : hukuman, kutukan
bendung : bendung, cegah
béné : biar saja, baru saja
bènèh : mengerti, tahu, pintar
bener : benar, betul, tepat
bening : bening, bersih
bénjing : besok, nanti, kelak
bénjo : bengkak, membesar
bentar : panas
bentayangan : melayang- layang, ke sana ke mari
43
benthak : luas, lapang
benthang : mencari jalan pintas, menerobos
bentheng : sabuk
benthik : jenis mainan anak tradisional
benthong : kayu pemukul dalam permainan benthik
bentil : kecil, bakal buah yang masih kecil
benting : sabuk
bencah : membelah, mengupas
bèr : penuh, kaya, bèr budi bawa leksana : penuh kearifan dan kebijaksanaan
bérag : tuntas, mumpuni, menguasai
berah : buruh, budak, pelayan
berak : rumah penyaringan orang  sakit
bérak : buang air besar; berak- berèk : berteriak- teriak
bérama : indah, mengagumkan
bérang : parang besar, pisau yang tebal dan besar
beras : beras, kupasan padi; beras kencur : jenis minuman beras tumbuk halus dicampur kencur;
beras kuning : beras b erwarna kuning; beras melik : beras hitam
berat : berat, sulit
bérat : dibersihkan, dihilangkan
bérawa : gagah perkasa, menakutkan
bercak : bercak- bercak, noda
berci : kain yang halus agak temerawang
bercuh : campur baur, jorok
berduwin : anggur asli
44
béré  : terlantur- lantur
berem : lunak dalamnya
bèrèng : jenis penyakit kulit
bèrès : beres, selesai
bergada : satuan pasukan
bergagah : bersikap gagah, perwira
bergandang : menarik, menggelandang
bergas : sehat, tangkas
beri : burung garuda
bèri : jenis gong
berik : menyeruduk dengan tanduk
berit : jenis tikus
beritan : bagian belakang
berkah : berkat, rahma, anugrah
berkakas : perkakas
berkasakan : hantu, lelembut
berkat : berkah
bèrlin : besi putih seperti perak
berod : meronta, mengeluh
bersat : kacau, berceceran
bersih : bersih, baik; bersihan : tempat menyimpan barang kecantikan; bersih désa : upacara
selamatan bersih desa
beruh : entah, tidak tahu
beruk : 1 tempurung untuk takaran; 2 sejenis kera
45
besa : tari - tari
besaja : sederhana, bersahaja
besalèn : beng kel, tukang besi
besan : tari - tarian, jogetan
bésan : besan, orang tua menantu
besaos : sederhana, bersahaja
besar : 1 besar, raya, agung, unggul; 2 nama bulan Jawa ke- 12; besaran : 1 pohon murbei; 2 hari
raya idul kurban (bulan Besar)
bèsèk : jenis wadah  yang terbuat dari anyaman bambu
besem : bakar
besi : 1 besi; 2 pohon besi
besik : membersihkan rumput, menyiangi
beskap : jenis pakaian
beslit : piagam, surat keputusan
besmi : basmi, bakar, musnah
besta : borgol, ikat
bestru : jenis pohon
bestu : sudah pasti, tentu, nyata
bésuk : 1 besok, nanti; 2 bersih, rapi; bésuk-  bésuk : nanti - nanti, suatu saat; bésuk manèh : besok
lagi
besung : tak bersedia, tak sanggup
besur : keras kepala, tekad
besura : bosan, jenuh
besus : suka dandan, selalu rapi
46
besusu : mengku wang
besut : halus, rapi
bet : logo di saku
beta : bawa
betah : tahan, betah
betamal : nyata, bukti
betèk : bekas tapak kaki
bètèng : benteng
bethara- bethari : dewa- dewi
bethat : bersisir
beton : 1 biji buah nangka, biji kluwih; 2 struktur bangunan dengan  rangka semen, pasir, besi dan
bebatuan
betutu : ingkung ayam
betuwah : pusaka, azimat
bewah : menyumbang, membantu
béya : beaya, ongkos
bibi : bibi, istri paman
bibis : 1 jenis tanaman; 2 jenis hewan anjing
bibisan : jenis tumbuhan
bibisana : bijaksana
bib it : benih, bibit
bicara : wicara, bicara; bicanten : berbicara, berkata
bidhawa : triwikrama
bidho : jenis burung elang
47
bidhung : godha, sik
bijaksana : bijaksana, arif
bijig : menanduk, menyeruduk
bijil : buta sebelah mata
biksa : hukum
biksama : paksa
biksma : kopiah
biksu : pertapa
biku : biksu, pendita
bikut : sibuk, repot
bilahi, bilai : celaka, halangan
bilawani : melawan, memusuhi
biler : tidur
bilih : bila, apabila
bilulung : saling mencari pertolongan
bima : 1 nama wayang pandawa; 2 seram, dahsyat ; bima sekti : jenis gugusan bintang; bimana :
congkak, sombong; bimantra: puja mantra
bimata : bijaksana
bimba : arca, patung, lukisan
bina : bangun, indah
bincil : 1 ramai; 2 anak katak
bindi : gada, alat pemukul; bindiwala : jenis tombak
bingar : berser i - seri, suka cita
binggel : gelang kaki
48
bingkas : selesai, rampung
bingung : bingung, pikiran goyah
bini : istri
bintang : bintang
binting : benteng, pagar pelindung
bintit : balut, kain penutup yang diikat
bintu : biru, nila
bintulu : poleng, ceplok
birahi : gejolak asmara
birama : indah, berirama
birat : musnah, hilang
birawa : dahsyat, mengagumkan
biring : jenis tombak
biru : biru, nila
bisa : bisa
bisala : lebar
bisana : susah, gundah
bisatya : amat, sangat
biséka : penobatan, penghormatan, gelar
bisik  : nama, gelar, julukan; bisikan : penanaman, julukan, sebutan
bisit : bisa, dapat, boleh
bisu : bisu, tidak dapat bicara
bisuwa : sesaji
49
bita : takut, kuatir, cemas
bithi : tonjok, tinju, pukul
biting : tusuk lidi
biwada : hormat, mulia
biwara : laporan, berita, kabar
biya : beaya, ongkos, upah
biyada : abdi perempuan di kerajaan, pelayan perempuan
biyak (di - ) : dibuka
biyang : ibu, induk
biyasa : biasa
biyèn : dahulu, lampau, silam
biyet : lebat sekali buahnya
biyung : ibu, induk
blaba : pemurah, dermawan, suka membantu
blabak : papan kayu
blabar : gelanggang, tempat, medan; blabar kawat : tempat bertanding, medan laga
blacan : jenis harimau
blaka : terus terang; blaka suta : terus terang, jujur
blalak- blalak : mata yang lincah
blandar : tiang penyangga atap; blandaran : pacuan, perlombaan, permainan
blandhong : tukang menebang kayu
blarak : daun kelapa
blarat : pergi cepat- cepat, keluar lari
50
blathok : beliung
blawu : kelabu kebiruan
bledhèg : halilintar, petir, guruh, guntur
bledug : 1 debu, asap; 2 anak ga jah
bleketépé : dinding dari anyaman daun kelapa
bleketupuk : jenis burung
blekok : jenis burung bangau
bléncong : lampu untuk pergelaran wayang
bleret : redup
bléro : tidak nyaring
blibar : manggis muda
bligo : jenis buah labu
bligon : keturunan dari dua  jenis yang berbeda
blilu : bebal, bodoh
blimbing : buah belimbing; blimbing wuluh : buah blimbing yang rasanya kecut
blinger : tersesat, keliru
blondhot : ingkar janji, tidak tertib
blonyo : alas, usap; lara blonyo : patung tiruan pengantin
blonyoh : labur, ulas
blorok : bulu ayam yang berwarna hitam dan putih
bludru : jenis kain
blumbang : empang, kolam
bobokan : tetabuhan, gamelan
51
bobol : jebol, bedah
bobot : 1 berat, beban; 2 kualitas; bobot timbang : persamaan mutu, perbandingan kualitas
bobrok : remuk,  hancur, berantakan, rusak
bocah : anak- anak
bocor : bocor, pecah
bodhag : bakul yang besar
bodho : bodoh, tolol, dungu; cara bodhon : secara gampang, dibikin mudah
bodhol : pecah, bedah, bocor
boga : makanan
bogang : tidak utuh, banyak jarak, jarang- jarang
bogol : tipu muslihat, perdaya, rayuan gombal
bogor : pohon siwalan
boja : suguhan, hidangan, makanan, menu; boja krama : pesta, bersenang- senang dengan makan minum; bojana : pesta, bergembira ria dengan makan minum
bojo : suami istri
(m)bok : ibu; (m)bok ajeng : panggilan untuk perempuan yang berderajat; (m)bok ayu, bakyu :
kakak perempuan; (m)bok bèn : biarkan saja; (m)bok bilih : mungkin, barang kali; (m)bok bok :
mungkin saja, boleh jadi; (m)bok cilik : bibi, adik perempuan ibu; (m)bok gedhè : uwa, kakak
perempuan ibu; (m)bok mas : panggilan untuk perempuan yang berderajat rendah; (m)bok
menawa : jikalau, kalau, jika, bila, apabila; (m)bok nom : istri muda; (m)boktuwa : istri tua
bokong : pantat
bokor : bokor
bol : bul, tempayan, jenis gerabah
bolong :  lubang
bolot : kotoran kulit; kokot –  : kotoran pada leher, daki
boma : gagah, dahsyat; bomantara : angkasa, dirgantara
52
bombang : tirai, penghalang, sekat
bombong : membesarkan hati; bombong ati : berbesar hati, semangat
bombrong : seadanya, tidak berhias
bonang : bagian dari gamelan
bondhan : menari, berjoget
bonggan : salah sendiri, tak berpikir panjang
bongsor : subur, gemuk, gendut
boros : suka menghabiskan uang, suka belanja
bot : berat, beban; bot répot : beban hidup, kesulitan
boten : tidak
botrawi  : balumbang, air dalam telaga
boya : tidak, jangan
bra : 1 sinar, cahaya; 2 raja
brabadan : berjualan kebutuhan sehari - hari, pedagang kelontong
brabah : ramai, gegap gempita
brabak : mau menangis, muka merah
brabas : meresap, merembas
brabat : melintas dengan cepat, berjalan lintas
brahala : patung
brahat : hajat, perhelatan, kenduri
brahma : dewa brahma; brahmacari : calon pendita, brahmana; brahman : pendita, resi, biksu;
brahmana : pendita, resi, biksu; brahmani : pendita wanita, resi putri; brahmarsi :  dewa
brahwa : bara api
braja : angin topan, angin ribut; brajamuka : gajah
53
brakatha : laron, jenis hewan beterbangan; brakithi : semut
brama : api, nyala
bramacorah : pencoleng, penjahat
bramantya : marah, semangat, gigih
bramara : lebah, kumbang
brambang  : bawang merah
braminta : sedih, gundah
bramita : sedih, gundah
brana : harta, kekayaan
brandhal : perampok, pengacau
branggah : besar, dhasyat
brangsang : gerah, panas
brangta : asmara, cinta
branjangan : jenis burung
branta : asmara, cinta; branta mara : asmara
branyak : genit, gesit
brasak : kasar, keras
brasat : lari, bebas, lepas
brastha : basmi, berantas
brata : bertapa, semedi, setia; bratastuti : sembah, penyembahan; bratawali : jenis tumbuhan yang
pahit sekali berguna untuk obat keluarga; bratayuda  : perang keluarga Barata
brati : keturunan itik dan angsa
brawala : berselisih, bertengkar, cekcok
brawuk : mendaku barang milik orang lain
54
brayan : berumah tangga, suami istri
brayat : keluarga, satu rumah
bregada : regu, satuan pasukan
bregas : sehat, trengginas
brèh : pemurah, suka memberi
brekasakan : jenis makhluk halus
bremana- bremani : pendita, resi, biksu
bremantya : marah, semangat, gigih
bremara : lebah, kumbang
brengga rowa : kaya harta dan saudara
bresih : bersih, tidak ada sampah; bresihan : t empat menyimpan alat kecantikan; bresih désa :
hajat orang sedesa membersihkan desa dan syukuran
bretya : prajurit, tentara
brèwu : kaya raya, banyak harta
bribin : 1 brisik, gaduh; 2 ramai, menggelegak
bricik : dengki, iri
brintik : rambut keriting
bris :  bulu kuda
brokoh : kenduri untuk anak
brongsong : 1 bungkus, tutup; 2 penutup mulut sapi agar tidak bisa makan sewaktu dipakai
membajak sawah
brongta : sedih, susah
brosot : keluar, lepas
brubuh : pertempuran dahsyat, perang amuk- amukan
55
brungut : muncul,  timbul, tampak lagi
brunjung : atap joglo yang bagian atas
brutu : anus
bruwet : ruwet, berbelit- belit
bubak : muka, mulai; bubak kawah : peralatan untuk upacara pengantin
bubar : selesai, rampung; bubar lahan : sia- sia, mubadzir
bubat : rambut kuda
bubuk  : serbuk
bubur : bubur, nasi yang lembut
bubut : 1 cabut, tarik; 2 jenis burung
bucal : buang, lempar
bucik : luka di kulit
buda : 1 agama Budha; 2 hari Rabu; buda cemengan : hari Rabu Wage
budaya : budaya, budi daya, buah akal budi, adat
budhal : berangkat pergi
budheg : tuli, pekak
budhug : 1 jenis penyakit kusta; 2 lempar, buang
budhur : bengkak karena keracunan
budi : akal budi; budi arda : hasrat, nafsu; budi daya : usaha, upaya, ikhtiar; budiman : berbudi
luhur; budya : norma, hukum
buhaya : buaya
buja : bahu, tangan; bujakrama: perjamuan, pesta makan; bujana : makan- makan, pesta pora
bujaga : ular
bujangga : 1 pujangga, ahli sastra, pengarang ulung; 2 ular
56
bujanggapuspa : nagasari
bujangkara : gelang
bujel : tumpul, tidak lancip
bujeng : kejar, buru
bujil : kecil terus, tidak dapat tambah besar
bujuk : rayu, tipu muslihat
bujul : bajak, mengolah tanah
bujung : kejar, buru
buka : 1 buka, membuka; 2 makan untuk buka puasa; 3 mengawali gamelan; bukak : buka,
membuka; bukak klambu : buka kelambu, upacara pada pernikahan; bukak kunci: uang muka;
bukakundha : mahkota; bukakundur, bukasari : mahkota; bukasri : kopiah
bukti : 1 bukti, nyata; 2 makanan
bukung : ekor terpenggal, terpotong
bukur : kerang, siput, bekicot
bul : gerabah, jembangan
bulan : bulan, candra
bulu : jenis pohon; bulu bekti : upeti, persembahan; bulu- bulu : jenis jambu
bulus : kura- kura, labi - labi
bumandhala : jagat, bumi, dunia, alam
bumbu : bumbu, rempah- rempah, penyedap
bumbung : potongan bambu seruas, tabung
bumi : tanah, alam, dunia; bumintara : negara, kerajaan; bumitala : dasar bumi, alas tanah
bumpet : mampet, buntu, tidak tembus
bun : embun, bintik- bintik air
57
buncang : lempar, hempas
buncis : jenis sayur, buncis
buncit : bontot, bungsu
bunder : bundar, bulat
bundhet : kusut, luyuh
bungah : senang, bahagia, gembira, suka cita
bunggan : salah sendiri, tidak perduli
bungis : moncong babi hutan
bungkuk : bungkuk, mencekung
bungkus : bungkus
bunglon : bunglon, hewan yang bisa berubah- rubah warna kulit
buntala : bumi, tanah, jagat
buntar : 1 alas batang tombak; 2 paling ujung
buntas : selesai, tamat
buntat : belakang
buntel : bungkus, sampul
buntu : buntu, tertutup
buntung : 1 tidak beruntung, rugi; 2 terpotong
buntut : ekor; buntut urang : rambut di tengkuk, leher belakang
bupati : bupati, p enguasa daerah
buri : belakang, nanti
buritan : belakang
buru : kejar, tangkap
58
buruh : buruh, pegawai, kuli; buruh sawah : buruh penggarap sawah; buruh tani : buruh
penggarap sawah
busana : pakaian, busana
busu : jun yang tertutup
busuk : 1 bisu, dungu, tuli; 2 orang miskin, jembel, bodoh
busung lapar : sejenis sakit kurang vitamin yang ditimbulkan akibat kelaparan yang
berkepanjangan
buta : raksasa
buteng : nafsu, marah
buthek : keruh
butuh : butuh, perlu
buwana : dunia
buwara : mengembara, merantau
buwaya  : buaya
buwuh : buwuh, menyumbang
buya : kejar, buru
buyar : cerai - berai, kacau
buyuk : pohon nipah
buyung : tempayan, jambangan
buyut : piut, cicit

C
cabar : urung, gagal, kandas, tak berhasil
cablaka :   terus terang
cabol : pendek kecil
caca : cacat
cacad : 1 cacat, difabel; 2 cela; nyacat : mencela
cacah : hitung, jumlah; cacah- cucah : kacau, berantakan; cacah eri : jumlah banyaknya ikan;
cacah jiwa : penghitungan jumlah penduduk; cacah molo : penghitun gan jumlah rumah; cacah
sawah : penghitungan luas sawah; cacah sirah : penghitungan jumlah penduduk
cacakan : alat peracik tembakau
cacala : pemberitahuan, pemberitaan
cacing : cacing, jenis hewan tanah
cadama : rendah, hina
cadhong : 1 terima; 2 minta, mo hon; 3 ransum
cagak : tiang, pilar
cahya : cahaya, sinar
caja : cipta, reka
60
cakar : kaki ayam/burung
cakarwa : jenis burung belibis
cakep : 1 cakap; 2 dekap; 3 syair
caket : dekat, mesra
cakil : 1 nama wayang; 2 lintah
cakot : gigit, kunyah
cakra : roda; cakrabawa : mengira, menduga; cakradhara : penguasa daerah, bupati; cakra
manggilingan : roda berputar; cakrawala : batas angkasa dengan daratan, horizon; cakrawarti :
menguasai dunia; cakrawati : menguasai dunia
caksana : bijak bestari
caksuh : mata, netra
caksusrawa : ular
cakul : jenis ikan
cakup : mencakup, memuat
cala : pelita, penerang; calabéka : menjadi penghalang; cala- culu : seenaknya, semaunya; calaina
: buta, tak bisa melihat; calawadi : syak wasangka; cala wenthah : seenaknya, tidak sopan
calathu : bicara
calita : geger, gempar
calon : calon, bakal
caluk : buah asam muda
calung : alat musik sejenis angklung
cam : renungan, pikiran
camah : hina, rendah
camana : bersuci, membersihkan
camara : 1 pohon cemara; 2 sambungan rambut palsu
61
camari : anjing
cambah : kecambah
camben : obat bius, candu
cambor : aduk, campur
cambuk : cambuk, cemeti, pecut
cambur : aduk, campur
campah : hambar, tawar
campaka : bunga cempaka
campuh : bertempur, berperang
campur : campur, gaul; campur aduk : bercampur aduk; campur bawur : bercampur aduk, acakacakan; campur sari : jenis musik kolaborasi tradisional dan modern
camra : anjing
cancala : gerak, getar
cancing : trengginas, terampil
cancut : menyingsingkan baju; cancut taliwanda : bersegera berangkat mengerjakan tugas
canda : syair, puisi
candaka : duta, utusan
candha : marah, geram; candha birawa : merah yang dahsyat
candhak : pegang, genggam
candhala : tabiat kasar; candhala gati : kejam, keji, tabiat kasar
candhana : kayu cendana
candhang : menadah, telapak terbuka
can dhi : candi, tempat pemujaan; candhik ala : senjakala, gurat merah di langit senja
candhuk : temu, jumpa
62
candra : 1 bulan; 2 pelukisan, pujian; candrama : bulan; candramawa : kucing yang hitam pekat;
candrasari : bulan; candrasasi : bulan; candrasengkala :   tahun yang didasarkan pada peredaran
bulan; candrasa : jenis senjata, pedang
candu : candu, madat
canéla : sandal, alas kaki
cangak : jenis burung bangau
canggah : neneknya nenek
canggal : pohon yang telah mati
canggèh : tangan usil, suka mengusik
cangkah   : 1 sandaran kaki; 2 bercabang
cangkang : 1 bungkus buah; 2 kulit telur
cangkèl : keras kepala, kepala batu
cangkem : mulut, lesan
cangket : indah, elok, enak dipandang
cangking : tenteng, jinjing
cangkir : cangkir
cangklèk : jenis gendhing
cangkleng : me nunggu lama
cangkrama : bercengkerama
cangkrang : 1 jenis cacar air; 2 semut merah
cangkring : jenis pohon
cangkul : cangkul
canik : tipe wajah kecil
canthaka : kurang ajar
63
canthas : keras, gesit, lincah
canthèl : 1 jenis tanaman palawija; 2 menyangkut
canthik : ujung perahu depan/belakang
canthing : canting, alat untuk membatik
canthol : cantol, gantung, gandul
canthuka : kodok
canthula : kurang ajar, tidak punya sopan santun
cantrik : siswa, santri di padepokan
cantya : mukti, mulia
caos : memberi, persem bahan
cap : cap; cap- capan : tiruan dengan cap, cetakan; cap dumuk : cap jempol; cap jempol : cap ibu
jari
capa : busur
capah : tumit, kaki, alat jalan
capang : panjang kumis
capar : cambah, akar
caparu : cerana
capeng : bertolak pinggang
capet- capet : lupa- lupa ingat, tahu sedikit
caping : penutup kepala
capit : menjepit, mengapit
caplok : telan, makan; nyaplok : menelan
capuri : tembok, pagar dari batu
cara : cara. metode; cara balèn : jenis gendhing
64
carak : alat untuk mencuci mulut kuda
caraka : utusan, duta, suruhan, wakil
carakan : bibit, calon, bakal
carana : perhiasan, pemandangan, pengayoman
carang : ranting bambu yang berduri; carangan: sempalan, tambahan
carat : ujung kendi, ceret; carat warsa : cleret tahun, petir angin
carek : dekat
carem : berma in cinta
cari : cari, usaha
caring : terang, panas
carita : cerita, kisah; cariyos : cerita, kisah
carma : kulit, belulang
carmin : cermin, kaca
caru : sesaji, suguhan; carumuka : musuh
carub : campur; carub wor: campur baur, satu padu
caruk : ambil; nyaru k : mengambil
carya : teman, sahabat
caryan : terpesona
cata : hati, perasaan
catar : payung
catha : kreatif, banyak akal
cathak : 1 lalat kuda; 2 seenaknya, semaunya
cathèk : gigit, pagut; cathèk gawèl : gigit, pagut
65
cathet : catat
cathil : ambil, jinjing
catho : belum mengerti
cathok : 1 tangkap; 2 sambungan; cathok cawèl : suka mencela; cathok pélas : sekali pakai
cathuk : benturan dua benda kecil tapi keras
cathut : cabut, memalsu
cato : luka, babak belur
caton : tempurung yang berlubang
catra : pengayo man, payung
catratra : cakra, payung, songsong
catu : luka, lecet
catur : 1 tutur kata, sabda, bicara, cakap; 2 empat; 3 permainan catur; catur muka : empat muka,
empat wajah; caturan: pembicaraan, percakapan
cawad : aib, cacat
cawak : suka bicara keras
cawan : cawan, alas gelas
cawang : cabang, bibit
cawar : gagal, kandas
cawèl : gigit, pagut
caweni : kain mori warna putih
cawet : cawat, celana dalam
cawil : gigit, pagut
cawiri : ukiran sulur- suluran
cawis : sedia, siap
66
cawu : catur wulan, empat bulanan
cawuh : berulang- ulang, campur- baur
cawuk : menciduk
caya : 1 cahaya, perangai; 2 pelindung, pengayom; caya murcaya : penghormatan
cebak : bersenggukan menangis
cebelèh : kurang cerah
ceblaka : terus terang, jujur
cébol : kerdil, kecil pendek; cébol kepalang  : tidak kecil dan tidak besar
cébong : berudu, anak katak
cebuk : hama tanaman kacang
cebur : masuk ke dalam air
cecak : cicak
cecaya : cahaya, sinar
cécébucé : babak belur; cécémuwé : sendau gurau
ceced : cacad, cela
cècèg : sesuai, serasi
cecek : sesuai
cècèkan : mudah dijalani
cecel : hancur, remuk
cecep : sedot, hisap
cècèr : cecer, berjatuhan
cécok : bertengkar, konflik
céda : cela, cacat
67
cedhak : dekat, mesra
cegah : cegah, hindar
cegat : hadang
cegèh : sesak nafas
cégoh : lahap, rakus
cegot : potong , putus, patah
ceguk : reguk, minum air
cegur : mencebur, masuk dalam air
cekak : pendek, singkat; cekak aos : padat berisi
cekap : cukup, selesai, rampung
cékas : memberi wasiat, pesan
cekel : pegang, jabat, kendali; cekel gawé : mempunyai pekerjaan
cékoh   : meludah; cékoh régoh : lahap
cela : cela, cacat
celari : sutra celari
celak : 1 dekat; 2 penebal alis
celaka : celaka, musibah, halangan
celathu : omong, bicara, berkata
celeb : celub, benam
celek : dekat, rapat
cèlèng : babi hutan
cemani : hitam legam
cemara : 1 pohon cemara; 2 rambut palsu
68
cembuk : babi
cemburu : cemburu, curiga
cemèk : anak kambing
cemeng : 1 hitam; 2 perasa, gampang menangis
cemer : cemar, kotor, rusuh
cemera : anjing
cemet : tarik, seret
cemethi : cemeti, senjata
cemirik : anak anjing
cemok : sentuh, pegang, senggol
cemol : ambil, sentuh
cempa : pendek, singkat
cempaka : bunga cempaka
cempala : pemukul kotak untuk wayang
cempaluk : buah asam muda
cempé : anak kambing, gibas kecil
cempèd : pipih, gepeng
cempedhak : cempedak, sejenis nangka
cèmpèh : bakul kecil bundar wadah nasi
cempluk : 1 buncit, gendut, bundar; 2 wadah
cemplung : cebur, benam
cempol : sabut kelapa
cempuri : pagar tembok
69
cempurit : tangkai wayang
cempurung : anyaman bambu untuk menutup jenazah
cemung : kaleng
cemuru :  kijang
cencang : ikat, belenggu
cencem : rendam, benam
cendeng : sanak saudara, famili
cendhak : pendek, singkat; cendhak umur : cepat mati, pendek umur
cendhala : jahat, kejam
cendhana : cendana, gaharu
cendhani : bambu kecil; cendhani raras : balai tempat istirahat
cendhèk : pendek
cendhéla : jendela
céndhol : cendol
cené : cela, cacat, aib
cenéla : alas kaki, sandal
ceneng : sejenis bokor
cènèng : kaitan, hubungan
cenggama, cenggami : takut, kuatir
cènggèr : hiasan pada kepala ayam
cengkah : berbeda, berlawanan
cengkal : kayu penyangga
cengkalangan : kayu pembalut roda (pedati)
70
cengkang : ukuran selebar ibu jari dan jari telunjuk yang dibentang
cengkar : 1 cerai - berai, pisah; 2 makar; 3 tanah gersang
cengkaruk : bunga pohon randu
cengkèh : cengkeh
cengkir : degan muda, buah kelapa yang masih sangat muda
cengkok : tempat merajang tembakau
céngkok : gaya
cengkorongan : rancangan
centhang : memanggul, mengangkat, memikul
cénthang : memberi tanda
centhé : saron, jenis gamelan
cènthèl : cantel, bergantung
centhèng : suara melengking
centhuka : katak, kodok
centhula : semaunya, tidak sopan
centhung : cabang rambut
cepak : 1 dekat, hampir, nyaris; 2 sedia; cepak rejeki : mudah mencari rizki
cepaka : bunga cempaka
cepaplak : terbentang, terbaring
cepedhak : sejeni s buah nangka
cepeng : tangkap, pegang
cepet : cepat, lekas
cepuri : tembok, pagar batu
71
cerak : dekat
cerdik : pandai, cermat
céré : 1 asli, tulus; 2 kecoa; céré gancèt : jenis rumah tradisional
ceret : tanda baca dalam huruf Jawa
cerma : kulit, belulang
cermin : cermin, kaca, pengilon
cèt bang : peluru api
cetha : jelas, terang
cethak : lanjut
cèthèk : dangkal
cethèn : cambuk, cemeti, pecut
cèthi : pembantu wanita
cethik : menyalakan, menghidupkan
cething : bakul yang kecil, tumbu, tempat nasi
cétho : buta, tak bisa melihat
cibuk : gayung, alat berenang
cidra : kianat, bohong, tipu
cihna : tanda, lambang
cikal : sisa parutan kelapa; cikal bakal : pelopor, perintis
cikar : gerobak, pedati
cikrak : keranjang sampah, alat mengambil sampah
cikrukan : bungkuk, merunduk, tua bangka
cilaka : celaka, malang
72
cili guthi : kecil
cilik : kecil
cilum : menyelam
cimplik : lampu kecil, pelita
cincin : cincin, perhiasan jari
cindhé : cindai, kain pengikat pinggang perempuan
cindhil : anak tikus
cintaka : pemikiran, angan- angan
cintantya : cantik, indah
cinthaka : bilahi, azab
cintra : cela, celaka
cintraka : celaka, musibah
cintya : indah, cantik
cipta : cipta, buat; cipta ripta : ciptaan, buatan
cirak : jenis permainan anak tradisional
ciri : 1 ciri - ciri; identitas; 2 cela; ciri wanci : hal mengenai keburukan, titik celanya
cis : tombak kecil
cita : cita- cita
cithak : cetak
citho : buta, tak melihat
citra : 1 citra; 2 gambar, tulisan, lukisan; citrakara : tukang lukis; citraléka : lukisan, gambaran
ciyu : minuman keras
ciyut  : sempit, kecil, rapat
73
clunthang : jenis gending
coba : coba; cobi : coba, permisi
cobèk : cobek, alat untuk menggilas sambal dan bumbu
cocak : burung cucak; cocak rawa : burung cucak rawa
cocok : sesuai
cocoméyo : tidak memahami tata krama
codaka : cundaka, utusan
codhot : jenis binatang pemakan buah
codya : cacat, cela
cohung : burung merak
cokèkan : jenis seni tradisional
coklat : 1 warna coklat; 2 jenis buah
colong : curi, maling; colong jupuk : hal ambil mengambil, pencurian
condra : rembulan; condra  sengkala : sengkalan (sandi rahasia) tahun bulan; condra kanta :
warna- warni, bulan
condré : jenis keris, senjata
congat : menjorok, muncul
conggah : mampu, sanggup
congkrah : berselisih, bersitegang
congkrang : sesak, kurang panjang
conglok : juru sandi, pengintai
congok : 1 penyerta, pengiring, perantara; 2 (di - ) : dilubang dan diberi tali kekang pada hidung
sapi dan kerbau agar bisa dikendalikan
conthang : dicuntang, dicentang
74
conthèng : centang
conthok : lengan baju (keprabon) yang besar
conthong : 1 mulut; 2 wadah berbentuk kerucut
conti : dihalang - halangi
conto : contoh, teladan, misal
copot : copot, lepas, tanggal
cora : penjahat, pencuri, orang jahil
corah : sela, renggang, senggang
corak : corak, gaya, model
cora- pracoré : orang jahat, durhaka
coré  : penjahat, orang hina, berperilaku buruk
corèk : coret, gores
coro : kecoa, coro
cotha : berkain separu untuk sabuk cothé sisip, sarung
cotho : buntung, tak beruntung, tidak kebagian
cowèk : cobek
cowong : pucat, lesu
crah : cerai, berkelahi
craki : penju al bahan jamu, pedagang bahan obat; crakèn : bahan jamu, bahan obat- obatan
crancang : tampar, tali
crigan : wadah keris di pinggang
cripu : alas kaki, sandal
crita : cerita; criyos : kata, cerita
75
criwis : banyak bicara, cerewet
cubung : kecubung, jenis bunga
cucah : menjemukan, membosankan
cucak : jenis burung; cucak rawa : burung cucakrawa
cucal : kulit, belulang
cuci : cuci, membersihkan
cucud : lucu, humor, jenaka
cucuh : 1 caci; 2 bertempur
cucuk : paruh; cucuk besi : 1 jenis burung; 2 catut yang besar; cucuk dhandhang : alat untuk
membelah batu, kayu
cucul : 1 melepas; 2 membayar
cucup : hisap, sedot
cucur : 1 jenis kue; 2 burung kedasih
cudaka : duta, utusan
cugar : gagal, batal
cuget : cepat marah, putus asa; cugetan : mudah putus asa, kecil hati
cukil : cukil, jungkil; cukit dulit : anak tiga laki - laki semua
cukup : cukup, terpenuhi
cukur : cukur, pangkas rambut
cula : jorok, buruk
culik : 1 diambil sebelum matang; 2 culik, curi
culika : licik
culub : masuk ke dalam air
cumanthaka : lancang, sok berani
76
cumbana : bercinta
cumbu : 1 mengoceh; 2 cumbu rayu
cumi : cuma, hanya, semata- mata
cumleng : sakit kepala
cumpèn : terbatas
cumpet : tutup, sumbat
cumpi : terbatas, tertentu
cumpleng : memekakkan telinga
cundaka : utusan, suruhan
cundha : ujung, hilir; cundhamani : panah api
cundhang : kalah
cundhit : alat untuk mencari ikan
cundhuk : cocok, setuju, ketemu; cundhuk laris : pelaris, memotong harga; cundhuk mentul :
perhiasan untuk pengantin
cundrik : keris kecil
cunéya : perahu, kapal kecil
cungkup : ruma h nisan di kuburan
cunthang : jenis takaran beras
cunthel : putus, patah
cupak : tampar, pukul, tendang
cupar : lancang, campur tangan
cupet : pendek, kurang panjang; cupet ati : mudah marah; cupet budi : tidak mau mengejar nilainilai kebajikan; cupet lelakon : cita- citanya tidak tercapai; cupet nalar : pendek akal, kecil hati;
cupet pengandel : tidak mudah percaya
cuplak : 1 cabut; 2 penyakit kulit
77
cupu : cupu, kotak
curak : tahi telinga
curang : licik, culas
curiga : keris, pusaka
curing : sabit, pisau
curma : sirna, hancur
curnita : lebur, hancur
curung : setandan pisang, serangkai pisang
curut : jenis tikus
cuthak : punggawa, wedana
cuwa : kecewa, menyesal

D
dadali : burung dadali, walet
78
dadar : goreng; dadar lèlèr : anugerah, piagam; ndadari : purnama; wulandari, wulan ndadari :
bulan purnama
dadhi : air susu; lawa na udadhi : lautan susu
dadi : menjadi; dados : menjadi; dadra : menjadi - jadi; dadya : menjadi; ndadi : menjadi - jadi,
berkembang biak
dadu : 1 dadu; 2 warna merah muda
daerah : daerah, wilayah
daga : membandel, memberontak
dagan : batu lompatan, dagan
daga ng : jual beli; dagangan : barang yang diperjualbelikan
dagda : pandai, ahli; widagda : pandai, banyak pengetahuan
dagel : 1 setengah matang; 2 lucu; dagelan : lelucon
daging : daging
dah : jahat, buruk; dahwèn : campur tangan, intervensi; sering berubah menjadi “dak” : dak- dir :
sombong, congkak; dak menang : sewenang- wenang; daksiya : sia- sia
daha : matang, terbakar
dahana : api; asmaradahana : api asmara
dahat : sangat, amat; dahat sinudarsana : sangat terhormat
dahuru : geger, huru- hara
dajal : dajal, i blis; dajal laknat : iblis, setan
dak : 1 saya - , ku - ; 2 jahat; daktulisi : kutulisi, daktonton : kutonton; dak - dir : sombong,
congkak; dak menang : sewenang- wenang; daksiya : sia- sia
daksa : mahir, ahli
daksina : 1 hadiah; 2 selatan; 3 kanan; daksinarga  : Gunungkidul; pradaksina : mengelilingi candi
dari arah kanan ke kiri
dakwa : tuduh, dakwa
79
dalah : serta, dan
dalan : jalan, tempat lewat
dalaran : sebab, karena
dalasan : serta, dan
dalèh : duga, kira
dalem : 1 dalam; 2 saya, hamba; ndalem : 1 rumah; 2 saya, hamba; dalemipun bapak : rumah
bapak; kagungan ndalem : milik paduka, anda; panjenengan ndalem, sampeyan ndalem : paduka,
anda; punten ndalem sewu : mohon maaf sebesar- besarnya
dalima : buah delima
dalon : babi hutan
dalu : malam
daluwang : kertas
dam a : rendah, hina; didama- dama : disayang - sayang
damar : dian, pelita, lampu
damba : akal, kecerdikan
damel : buat, kerja; pedamelan : pekerjaan
damèn : batang atau daun padi
dami : 1 tangkai padi; 2 otot daging buah nangka; damèn : batang padi
damu : didamu : ditiup; ndamu : meniup
dana : dana, uang; danabau : sedekah dengan bekerja; danaiswara : kaya - raya; danakrama : tahu
sopan santun; danarta : harta, arta; danawira : dermawan, suka bersedekah
danar : kuning langsat
danas : buah nanas
danastri : bidadari
danawa : raksasa
80
dandan : 1 berdandan, berhias; 2 memperbaiki; dandan omah : memperbaiki rumah
dandang : alat tempat menanak nasi
dangan : berkenan, mengerti; danganan : mudah mengerti, mudah paham
dangu : 1 lama; 2 didangu : dipanggil, disapa, ditegur; kedangon : terlalu lama; dangu- dangu:
semakin lama
dangur : ketela, ubi kayu
dangus : marah, dzalim
dani : baik, bagus
daning : kata seru tanda heran
danirmala : sangat suci, zuhud
daniswara : pandai, kaya raya
danta : 1 gading; 2 perlahan- lahan
danti : gajah
danu : busur panah; danuja : raksasa, termasyhur; danumaya : memancur, menyala; danurdara :
satria, sakti; danuraja: mahkota; danurwéda: ilmu kesempurnaan, ajaran kebijaksanaan hidup
dara : burung dara, merpati; danten : burung dara (ing.); dara dasih : seperti apa yang diimpikan;
dara gepak : jenis rumah tradisional
darah : darah, alur keturunan; darah biru : keturunan bangsawan, ningrat
darak : kira- kira, persangkaan
daraka : kokoh, kuat, sabar
darana : sabar, lapang dada; sabar darana : sabar sekali
darani : bumi
darapon : supaya, agar
darba : rumput
darbé : punya, milik
81
daridra : melarat, miskin
darma : pengabdian, perjuangan, pengorbanan; darmabakti: pengabdian; darmaja : keturunan
orang utama; darmajeng : selamat, sejahtera; darmakusala : perbuatan  utama; darmalaksana:
berbuat adil, kebajikan;
darmasastra : kitab yang berisi tentang hukum; darmasunya: ilmu kesempurnaan hidup;
darmasunyata : ilmu kesempurnaan hidup; darmawanita : pengabdian para wanita; darmi :
pengabdian
darpa : berani, cakap; darpana : cermin; darpaya : berani, cakap; darpita : berani, cakap
darsa : tauladan, contoh; darsana : contoh, tauladan; darsari: contoh, tauladan; darsih: contoh,
tauladan
darti : mahkota
daru : pulung, wahyu; darubeksi: guna- guna, pesona
daruna : keperluan, kepentingan
darung (n - ) : terus- menerus
daruti : murka
darya : tumbuh, kuasa
dasa : sepuluh; dasamuka : bermuka sepuluh; dasanama : nama lain; sinonim; dasasila : sepuluh
sila; dasawarsa : sepuluh tahun; dasendriya : sepuluh indera, ilmu kadigjayan saripati  sepuluh
kekuatan
dasi : hamba
dasih : 1 hamba; 2 kekasih
dastha : rusak, hancur
datan : tidak; datanpa : tanpa
data : nyala, terus- menerus; datapati : matahari; datapitana: diam, hening; datapitara : diam,
hening; datatita : diam, hening; datatitaya : diam , hening
dati : lebih baik, bagus
datitan : diam, hening
82
daulat : kuasa, kekuasaan
dauru : geger, huru- hara
dawa : panjang; dawa tangane : suka mencuri; dawa ususé : sangat sabar; kacang dawa : kacang
panjang; dawi : panjang sekali
dawala : putih
dawata : dewata, kedewataan
daweg : sangat paham; dawegan : degan, kelapa muda
dawi : mentang - mentang
daya : daya, tenaga; daya- daya : mumpung - mumpung
dayaka : orang yang memberi/ menaruh belas kasihan
dayinta : putri, permaisuri
debog : batang pisang
dedah : hujan   terus- menerus
dedaman : barang yang dihemat- hemat
dedamel : pekerjaan, tugas
dédé : bukan, lain
dedeg : tinggi badan; dedeg pangawé : setinggi badan dan tangan diacungkan; dedeg piadeg :
tinggi badan saat berdiri
dedeng : dodot, kain serikat pinggang
dede l : rapat, padat; ndedel : melambung, berkembang
deg : tegak, berdiri; degrès : gila, majenun; degsura : keji, aniaya
degan : degan, kelapa muda
dekep : dekap, peluk
deksina : 1 selatan; 2 kanan
83
dekung : bengkok, kelok
delah (n - ) : pasrah; delahan : besok, akhirnya; delalah : kebetulan
dèlan : trasi
delancang : 1 kertas; 2 kopiah
delap : suka meminta tak mau memberi
delapon : supaya
delasan : serta, dengan
deleg : jenis ikan air tawar
dèlèh : taruh, letak; didèlèh : ditaruh
deleng : lihat, pandang; pandelengan : penglihatan
dèlèp : benam, celup
dèlèr : teler, mabuk
deles : betul, benar
deli : coba saya lihat
delik : 1 sembunyi; bersembunyi 2 mendelik : tercekik, melotot
deling : bambu
demang : lurah
dembaga : tembaga
démblo : tebal berlapis- lapis
demek : sentuh, raba
demèk : sentuh, raba
demen : senang; demenakaké : memperhatikan dengan serius karena senang; demenan :
selingkuh
demeng : hitam
84
demung : jenis alat musik gamelan
dèn : 1 di - ; dènta : olehnya; dènya : olehnya; 2 raden, gelar bangsawan; dèn ajeng :   gelar
bangsawan putri; dèn ayu : gelar kebangsawanan putri; dèn bagus : gelar kebangsawanan putra;
dèn bèi : gelar kebangsawanan putra
denang : mengetahui; (ka- an) : ketahuan
denaya : baik, bagus
denawa : raksasa
déné : oleh; ndéné : ke sini
dengak : mendongak, menengadah
dengangak : menengadah, mendongak
dengap : ingin, hendak minum- minum
dengarèn : kebetulan sekali, tak terduga
dengkèk : sakit pinggang
dengki : dengki, iri
déning : oleh; dènira : olehnya
denta : gading, putih seperti gading
depara : mustahil, tak mungkin terjadi
déra : oleh
dérah : daerah, uraian
derana : sabar, lapang dada
derap : berlari, mendua
derapon : supaya, agar, biar
derbala : kaya raya, banyak pengikut
derdah : wabah menular, kerusuhan yang menjalar
85
derdasih : terus
dereng : dorongan, keinginan kuat
dèrèng : belum
derep : kerja menuai padi
deres : deras, lebat; deres pathes : deras sekali
dèrès : mengambil getah karet
dering : tepi benda yang tipis lebar
derkuku : jenis burung
derma : derma, sedekah; dermawan : suka memberi
dersa  : keras
dersana : 1 utusan; 2 jenis buah jambu
derta : mahkota
derwolo : keras hati
désa : desa, dusun; ndésit : kedesa- desaan, anak desa
dési : cantik, rupawan
détya : raksasa
déwa : dewa; déwaji : raja yang arif bijaksana; déwana : cahaya, termashur; dé wata : dewa;
déwati : dewi, bidadari; dèwi : dewi, bidadari; déwangga : sutra diwangga; déwangkara :
matahari
déwasa : dewasa
déyan : diam, lampu, pelita
dibya : pandai, cerdik; dibyana : kelebihan
dig : lebih, mumpuni; digdaya: sakti, mandraguna; digsura  : sombong, kejam; digwijaya : kebal,
sakti
dika : paduka, engkau; jengandika : kamu, engkau
86
dikara : pangkat
dilah : lampu, pelita
dimar : lampu, pelita
dimer : kepala batu
dina : hari; dinakara : matahari; dinten : hari (ing.)
dipa : gunung, bukit, benteng
dipangga : gajah
dipati : adipati, bupati, raja kecil, vatsal
dipaya : dian
dipta : sinar, cahaya
dir : angkuh, congkak
dira : kokoh, berani
dirada : gajah; diradameta : taktik perang seperti gajah mengamuk
diraya : kokoh, berani
dirèn : selisih tentang pembagian pekerjaan
dirga : panjang, selamat, sentausa; dirgahayu : semoga berumur panjang aman sentausa;
dirgamaya: singgasana; dirganca : berselisih pendapat; dirgantara : angkasa; dirgasana : tempat
duduk raja
dité : hari Ahad, Minggu
ditya : raksasa
diwangkara : matahari, surya
diwangsa : akrab
diwasa : dewasa, akil baligh
diwasasri : matahari
87
diya : saling menuduh dalam pertengkaran
diyat : denda
diyon : pertengkaran soal pekerjaan
diyu : raksasa
dlajah : menjelajahi, merambah
dlamakan : telapak kaki
dlamé, dlaméh : meracau, mengigau
dlancang : kertas
dlanggu : jalan, pematang sawah
dlangkup : perangkap harimau
dlapakan : telapak kaki
dlapé : meracau, mengigau
dlarèh : berlumuran
dlarung : menurut kehendak sendiri; kedlarung- dlarung : terlunta- lunta
dliring : daun enau muda
dlondong : anak
dluwang : kertas
dobol : ambeien; wazir
dodol : jualan, berdagang
dodosan : pesakitan, narapidana
dodot : kain dodot
doh : jauh, jarak renggang
dohitra : cucu
88
dol (a- ) : jual; didol : dijual; dodolan : berjualan; ngado l : menjual
dolan : main, jalan - jalan
dolèk : mencari, berupaya
doloh : letak, taruh
dom : jarum; dondom : merajut, menjahit dengan jarum tanpa mesin
domba : domba, jenis kambing
domblèh : bibirnya terbuka
don : tujuan, cita- cita
dondom : merajut, menjahit
dondon : biasa mengerjakan
donga : doa; ndedonga : berdoa
dongèng : dongeng, cerita, kisah; dongeng bocah : cerita anak - anak
dongong : 1 bunga nipah; 2 bengong
donya : dunia, jagat, alam
dora : bohong, menipu; doracara : bohong, menipu; doradasih : sepert i apa yang diinginkan,
terjadi seperti mimpi; doraka : durhaka; dorapala : penjaga pintu; dorasembada : berdusta karena
terpaksa
doran : tangkai cangkul
dosa : dosa; dosa pati : berdosa karena telah membunuh
dota : penerangan, kilat
dowa : doa; kirim dowa  : mengirimkan doa
dowèr : bibir tebal
doyan : doyan, mau
drabya : punya, empunya, kepunyaan
89
dragen : kuda perang
drajag : datang dengan tiba- tiba
drana : sabar, lapang dada
drastha : mahkota, gelar
drasthi : pandangan mata
drata : keras, cepat
drawa : mele leh, luluh, air; drawana: mengalir, meleleh; drawaya : meleleh, meluluh
drawas : bahaya, celaka; ndrawasi : membuat malang, mencelakakan
drawata : musibah, halangan
drawi : minum, makan
drawili : berkata tiada henti
drawina (an - ) : makan bersama, pesta makan
drawya : punya, empunya
drebya : punya, empunya
dredah : bertengkar, berkelahi, berselisih
drèdès : bercucuran, menetes
dredheg : gemetar, was- was, kuatir, takut
drejeg : kelihatan tajam
drema : derma, sekedar; dremawan : sikap dermawan, murah hati
drem ba : doyan makan, suka mangsa
drèngès : bunga sirih
drengki : dengki, iri
drenjet : maksud pergi mencari
90
dresana : 1 tauladan; 2 jenis jambu
drestanta : tauladan contoh
drestha : mahkota
dresthi : alis mata
drigama : pengacau, ranjau; drigamabasa : bahasa  yang menjebak, ambigu, mendua makna;
driganca : berselisih, bertengkar
driji : jari
driya : batin, indera; pancadriya : panca indera
driyah : derma, sedekah, indera
drona : 1 biyung; 2 Begawan Durna, nama wayang
drondus : kata untuk memaki
dronjong : menur un, jalan menurun
dru : jahat, ingkar; drubiksa : setan; druhaka : durhaka, jahat, ingkar
drumas : kuningan
druna : 1 jembangan; 2 pendita Durna (wayang)
druni : hemat, kikir
dubang : kata majemuk dari idu abang, ludah berwarna merah karena bercampur kinan g
dubug : bengkak kakinya
dubur : anus
duding : telunjuk; nduding, nuding : menunjuk
dudu : bukan, tidak
duduh : 1 kuah; 2 petunjuk; duduh jangan : kuah sayur; nduduhi; memberi tahu; pituduh :
petunjuk, pedoman
duduk : laju, pulang pergi; duduken : bisul d i leher
91
dudur : jelujur, rangka bangunan rumah
dudut : tarik
duga : duga, kira; duga rumeksa : perkiraan; duga- duga : hati - hati, waspada; duga prayoga :
sopan santun, tata krama; duga wetara : duga kira, perkiraan
dugang : depak, tendang; dugang miruwang :   mula- mula membantu kemudian menjadi musuh
dugi : sampai, tiba
duh : aduh, ungkapan kesedihan; duhita : susah, duka; duhka : duka, sedih; duhkahita: duka,
susah; duhkata,
duhkita : kesusahan, kesedihan; duhkitawara : kata- kata atau syair tentang duka cita
duk : saat, ketika, sewaktu
duka : 1 marah; 2 entahlah; duka sampéyan : entah; duka dalem : entah
duksina : 1 selatan; 2 kanan
dukut : 1 nama wuku; 2 jenis rumput
dulang : suap, memberi makan
duli : lutut, duli
dulu : lihat, pandang
dulur : saudara, famili
dum : bagi, beri
dumadi : kejadian, yang terjadi; dumadakan : kejadian yang mendadak
dumahan : berkemas, bersedia
dumaya : asap, awan, mega
dumèh : mentang - mentang
dumilah : bercahaya; harga dumilah : bukit yang bercahaya
dumuh, dumoh : buta
92
dumung : 1 je nis perangkat gamelan; 2 jenis ular
dumuwé : sok punya, bergaya mewah
duna dungkap : kekeliruan, meragukan
dundum : membagi - bagikan
dunga : doa, memuji, bermunajat
dungik : abdi pendita
dungkap : tiba, waktunya
dunung : tempat, tinggal, letak; dumunung : t erletak; ora dunung : tidak paham posisi
dupa : dupa, kemenyan
dupara : mustahil, tak kan terjadi
dur : buruk, jahat; durantara : mustahil, tak akan terjadi; duratmaka : maling, penjahat; durbaga :
celaka, hina; durbala : lemah, ketakutan; durbiksa : setan, iblis; durjana : perampok, penjahat;
durlaba : sial, rugi; durlaksana : berbuat jahat; durlaksmi : celaka, jelek; durmata : buruk
tabiatnya; durniti : salah, musuh; dursila : tingkah laku melanggar tata susila; duryasa : mendapat
malu
durdah : berselisih
durèn : buah durian
durga : Sang Durga; durgama: bahaya, halangan
durma : jenis tembang macapat
durta : licik, jahat
durung : belum
dusa : dosa, kutukan
dusana : kejahatan, hina
duskarta : perbuatan jahat
dustama : pekerjaan buruk
93
dustha : bohong, jahat, buruk
duta : duta, utusan; duta cara: memata- matai; duta mangkara : kilat, petir; duta panglawung :
alamat/ firasat akan adanya musibah
duwa : topang, antisipasi; diduwa : ditopang
duwaja : 1 cela, cacat; 2 bendera
duwana : pecah, tercerai
duwara : pintu gerbang, gapura
duwé : punya, hak milik
duwung : keris
dwa : dwi, dua; dwadasa : dua puluh
dwaja : 1 guru; 2 bendera
dwani : suara
dwara : pintu gapura, gerbang; dwarala : pintu gapura, gerbang; dwarapala, dwarapati : (patung)
penjaga pintu
dwaya : dua
dwésa : benci, bermusuhan
dwi : dua; dwidasa : dua puluh; dwi lingga : kata ulang; dwi lingga salin swara : kata ulang
berubah bunyi, misalnya wolak- walik; dwi purwa : kata ulang sebagian awal, misalnya gelanggelang : gegelang; dwi wasana : kata ulang sebagia n akhir
dwija : guru, pengajar; dwijawara: maha guru
dwipa : pulau; jawa dwipa : Pulau Jawa; swarna dwipa : Pulau Sumatra
dwipangga : gajah; dwirada : gajah; dwiradameta: taktik perang seperti gajah mengamuk
dyah : 1 gelar kebangsawanan bagi wanita; 2 cant ik, ayu; 3 gadis
DH
dhadha : dada; dhadha mentok : dada binatang yang disembelih
94
dhadhali : jenis burung dadali
dhadhap : jenis pohon; dhadhap srep : jenis pohon dadap yang berkhasiat menurunkan panas
(tanaman obat)
dhadhar : terbit (bulan); dhadharan : na ma makanan
dhadhu : dadu, jenis judi
dhadhung : tali, ikat, tampar
dhagu : dagu
dhaham : mendehem
dhahina : siang
dhahar : makan
dhahas : kersang, gersang
dhahat : sangat, amat
dhahga : dahaga, haus
dhahina : siang hari
dhakah : serakah, loba, tamak
dhaken   : daku, diakui
dhakon : nama permainan anak
dhaku : diaku, diakui
dhakwa : mendakwa, menuduh, menuding
dhalang : dalang, pencerita wayang
dhalung : periuk besar
dham : bendungan, dam
dhama : rendah, hina
dhamarga : jalan besar
95
dhambul : permainan anak
dha mi : damai
dhamis : rapat, rapi
dhampa : nama penyakit kulit
dhampak : dampak, resiko, akibat
dhampar : tempat, papan, kursi
dhamping : tepi jurang
dhampit : kembar laki - perempuan
dhamplak : besar lagi panjang
dhana : dana, uang; dhana- dhini : anak bersaudara pria wanita
dhandha : bayaran mengganti hukuman
dhandhaka : syair, puisi
dhandhan : berdandan, berhias
dhandhang : burung gagak; dhandhang gendhis, dhandhang gula : jenis tembang macapat
dhandher : ketela, ubi kayu
dhandhing : langsing, ramping
dhangak  : menengadah, menghadap ke atas
dhangan : berkenan, sadar, maklum
dhanghyang : junjungan, pepunden
dhangir : mencangkul, menggemburkan tanah
dhangka : asal, tempat, wilayah, letak
dhangkak : lehernya pendek lagi sempit
dhangkal : dangkal, tidak dalam
96
dhangkèl : akar umbi
dhangsul : kedelai
dhani : baik, bagus
dhanu : telaga, danau
dhanyang : makhluk halus penguasa desa atau tempat tertentu
dhaon : daun
dhaos : dacin, timbangan
dhapa (pen - ) : rumah serambi muka
dhapet : rapat
dhaplang : merentangkan tangan
dhaplok : tua renta
dhapuk : berperan, menjadi, bertindak
dhapur : rupa, wajah, keadaan
dhara : 1 sedang; 2 dara, gadis
dharah : darah keturunan
dharaka : sabar, suka memaafkan
dharani : bumi, tanah
dharat : darat, tanah
dhari : perempuan, wanita
dharik- dh arik : berderet- deret, berbaris rapi
dharma : bagus, utama, kebaikan; dharmabakti : pengabdian, darma bakti; dharmamigena :
kemampuan, keahlian; sudharma : ayah, orang tua
dhateng : tiba, datang; dhatengan : tamu, orang yang berkunjung
dhatu, dhatuk : raja, yang dipertuan, junjungan; dhatulaya : kerajaan, kraton, istana
97
dhaulu : dahulu, lampau
dhaun : daun
dhaup : menikah, kawin, berumah tangga
dhaut : berangkat, tentara
dhawah : jatuh, perintah, nasehat; dhawahan : bendungan, empang
dhawak : sendirian, tak berteman
dhawet : jenis minuman bercendol
dhawoh : jatuh, perintah
dhawuh : sabda, kata, perintah; dhawuhan : perintah, anugerah
dhawuk : hitam bercampur putih; jaran dhawuk : kuda yang bulunya campur hitam putih
dhaya : bedaya, tari
dhayang : pepunden, j unjungan, yang dipertuan; dhayang buruh : dayang- dayang, pelayan
dhayita : perempuan, istri
dhayoh : tamu, pendatang
dhayuh : tamu, pendatang
dhayung : dayung, kayuh perahu
dhècol : tidak rata, tidak seimbang, berat sebelah
dhedhak : katul, sisa padi digiling
dhedhali : burung dadali, burung layang- layang
dhedheg : martil, pukul, palu
dhedhek : dedak, katul, sisa beras digiling
dhedhep : sepi, senyap, tenang
dhedhepa : rentangan tangan
98
dhedher : tanam, ditumbuhkan
dhedhes : mencari dengan cermat
dhèdhès : dedes, kesturi
dhedhet : gelap gulita, muram; dhedhet erawati : gemuruh topan
dheg : gemetar, trataban, terkejut; dheg- dhegan : gemetar, kuatir, was- was, sumelang
dhèhèm : bersuara hanya dengan menggerakkan tenggorokan
dhèk : ketika, suatu saat, sewaktu; dhèkwur : singkatan dari cendhek dan dhuwur, tinggi rendah,
tidak rata
dhekah : pedukuhan, dusun, desa
dhekeh : letak, tempat, tinggal
dhekeman : kedelai
dhekok : cekung, menjorok ke dalam
dhekong : lekuk, berlubang
dhékor : hiasan, dekor
dhekos : tinggal di rumah kos- kosan
dheku : merunduk, menunduk
dhelé : kedelai
dhelik : bersembunyi
dhélik : singkatan dari gedhe dan cilik, besar kecil
dhelog : kukali, belanga; dhelog- dhelog : duduk diam termenung
dheluk : merunduk, menunduk
dhemen : suka, senang, hobi; dhemennyar : suka barang baru
dhemit : hantu, lelembut, makhluk halus
dhempil : cuwil
99
dhemping : tepi jurang
dhendha : denda, hukuman
dheng : saat yang tepat, waktu yang pas
dhéngah : segala, semua, sekalian; sadhéngah : sembarang
dhengkul : lutut
dhènok : panggilan buat anak perempuan
dhèrèk : ikut, numpang, menyertai
dhestha : dusta, bohong, ingkar
dhestar : baju destar
dhesthi : dusta, bohong, ingkar
dhéwé : sendiri; dhèwèk : sendiri, tanpa kawan; dhèwèkan : sendiri, tanpa kawan; dhèwèké: dia,
mereka; dhèwèkné, dhèwèknèn : dia, mereka
dhidhal : lecet, terkelupas
dhik : adik; dhik- é, dhikné : adiknya
dhikara : penghinaan, kemarahan
dhinakara : matahari
dhiné : dinasnya, mestinya, adiknya
dhingin : dahulu
dhipan : tempat tidur dari kayu
dhiri : diri, badan, tubuh
dhis : batas waktu
dhisik : dulu, dahulu, lewat, lampau
dhisin : mayat, jisim
dhodhok : duduk
100
dhodhos : 1 tukang dodos, mengambili buah kelapa sawit; 2 menerobos, menjojoh
dhokar : dokar, andong, pedati
dholog : kayu jati
dhomas : domas, putri - putri pengiring pengantin
dhudhah : bedah, bongkar, ungkit
dhudhak : banyak sekali
dhudhuh : menyiangi rumput
dhudhuk : duduk; dhudhuk lumpur : uang pengganti kerja rodi; dhudhuk wuluh : jenis tembang
macapat
dhuk : ketika, pada suatu ketika
dhumateng : kepada, terhadap
dhupak : depak, terjang, sepak
dhuskarta : celaka, kena musibah
dhustha : dusta, menipu, mengakali
dhusun : dusun, dukuh, bagian desa
dhuwak : sobek, robek
dhuwok : mangkok
dhuwung : keris, pusaka
dhuwur : tinggi; dhuwuran : bagian yang tinggi

E
ebun : embun
eduk : ijuk
edum : membagi
edus : mandi, memandikan
egah : enggan, malas
elak : haus, dahaga
elar : bulu, sayap; ngelar : memperluas
elo : pohon ara
eloh : subur, gembur
elok : indah, bagus
emar : capek, payah
emas : emas, logam mulia
emat : tamat, cermat
embag : lunak, becek
embah : nenek, kakek; embah buyut : buyut, piut; embah kakung: kakek; embah putri : nenek
embak : kakak perempuan
emban : 1 emban, gendong; 2 pelayan wanita di istana
102
embèn : nanti, lusa, besok; embèn buri : hari besoknya besok
embok : ibu, mama
embun : embun
emoh : menolak, tidak mau
e mong : asuh, bimbing
emor : campur, bergaul
emot : memuat, mengisi
empal : daging
empan : 1 mempan; 2 kesempatan, waktu, peluang
empet : tahan, mengendalikan
empon - empon : tanaman obat sejenis lengkuas, kunir, dll.
emprak : jenis kesenian tradisional
emprit : jenis burung; emprit gantil : burung kedasih
empu : empu, tukang membuat keris
empuk : empuk, lunak; empuk rembugé : enak bicaranya
empun : selesai, jangan
emput : nama makanan
empyak : penyangga genting
emud : kulum
emum : makmum, pengikut
emung : hanya, cuma
emur : 1 umur; 2 sutra bersulam emas
emut : mengulum
103
enam : anyam, menata
encik : injak, tumpang, tindih
endah : indah, cantik
endang : segera
endhak : rendah; endhak- endhak cacing : obat cacing
endheg : berhenti; ngendheg : menghentikan
endhog : telur
endhut : lumpur, tanah liat
enèm : muda, taruna
enem : enam
eneng : hening, sunyi
engga : 1 silakan; 2 hingga, sampai; mangga : silakan
enggèr : anak laki - laki
enggih : iya, tanda setuju; enggih beton : menjawab ya tapi tak dikerjakan
enggo : memakai , mamanfaatkan, menggunakan
enggon : tempat, letak
engon : menggembala, mengasuh
engrem : mengeram
ening : hening, sunyi, senyap, sepi
enjet : kapur yang sudah lunak
enom : muda, taruna
entas : entas, angkat, baru saja
entèk : habis, tuntas, tamat; entèk atiné : habis kesabaran, khawatir; entèk enting : habis sama
sekali
104
entes : 1 menetas; 2 padat berisi
enthok : melulu, belaka, semata- mata; enthok- enthing : besar kepala kecil badan
enti : tunggu, nantikan
entul : bergoyang, berayun
entun : titip sementara
entup : sengat
entut : kentut
enu : air
enut : menurut, mengikuti
enya : silahkan, ambillah
enyang : 1 berangkat; 2 tawar, tarik
epuh : bingung; nyepuh : melapisi emas
eri : duri
erik : gatal di tenggorokan: ngerik : mengerik (jangkerik)
erti : arti, makna
eru : sakit hati, panah
eruh : tahu, melihat, mengerti
esa : tunggal, satu
esat : kering, tidak ada air
esot : kutukan
esuh : simpan, asuh, dirawat
esuk : dorong
ésuk : pagi, besok
105
esung : mempersembahkan, memberi
eter : antar, mengiringi, menyertai
etir  : tir, sejenis minyak untuk mengecat
etoh : 1 petaruh, taruhan; 2 tahi lalat
etut : ikut, menurut; etut buri : mengikuti dari belakang; etut wuri handayani : di belakang
mendorong
ewu : seribu; sewu : seribu; rong ewu : dua ribu; nyuwun sewu : minta maaf
ewuh : 1 repot; 2 punya hajat; ngewuhi : merepotkan; pakewuh; tidak enak perasaan
É
éca : enak, nikmat
èdi : indah, bagus; èdi - pèni : indah, bagus, cantik, elok
éguh : saran, nasihat, prakarsa
éka : satu, pertama; ékacatra : pemerintahan otoriter yang terfo kus kepada satu kekuasaan;
ékadasa : sebelas; ékadasi : hari yang kesebelas; ékapada, mangékapada : mempersatukan
èket : lima puluh; èketan : lima puluhan
èksi : lihat, pandang, tatap
élawana : gajah
éling : ingat
élok : indah, elok
éman : sayang, kasih
ém ba : umpama
émut : ingat
énak : enak, nikmat; énak- énuk : enak sekali, sangat nikmat
éndah : 1 indah, elok, cantik; 2 alangkah; éndahané : alangkah seandainya
106
éndha : menghindar, menyimpangi
éndhang : sebutan untuk putri brahmana
éndra : 1 indera; 2 Batara  Indra;; éndracapa : bianglala, pelangi; naréndra : raja; éndrajala :
tipudaya, penipuan; éndralaya : istana Batara Indra; éndrasara : tipudaya, akal busuk; éndrawila :
intan biru, permata
énjing : pagi
ènthèng : enteng, ringan; ènthèng tangané : suka bekerja, mudah dimintai pertolongan
éntuk : dapat, memperoleh
érawati : guntur, guruh
érnawa : laut, samudra
èsmu : agak, mendekati
ésok : pagi
èsthi : 1 gajah; 2 maksud, kehendak
èstri : putri, wanita
èstu : sungguh, nyata, betul, benar; ngèstoaken dhawuh : mematuhi perintah; saèstu : sungguhsungguh
ésuk : pagi
étang : hitung
ètel : tabah hati, tenang, jatmika, keras
étung : hitung
éwa : dengki, iri; éwa mengkono : meskipun begitu; éwa semana : meskipun begitu; éwa punika :
meskipun demikian; éwadéné : namun demikian
éwah : berubah, bergeser; éwah penggalihé : berubah pikiran; ngéwahi : merubah; tiyang éwah :
orang gila
éwang : membantu, menolong; préwangan : makhluk halus pembantu; réwang : pembantu rumah
tangga; ngéwangi, ngréwangi : membantu
107
éwed : sulit, r umit, sukar
èwu : seribu; éwon : beribu- ribu; nyuwun sèwu : mohon seribu maaf; panèwu : pimpinan yang
membawahi 1000 orang/prajurit: seribu; sèwu : seribu; kapanèwon : tempat tinggal panewu
éwuh : repot, punya hajat; éwuh aya : serba sulit, dilematis
éyang   : kakek, nenek

G
gabah : buah padi yang belum dikelupas kulitnya; gegabah : tanpa pertimbangan matang
gabug : 1 mandul; 2 tak berisi
gabung : bergabung
gada : gada, senjata pemukul; gada gitik : tongkat pemukul
gadhah : punya, memiliki
gadhing : 1 gading  gajah; 2 bunga kembang kantil
gadho- gadho : 1 campuran; 2 jenis makanan
gadhu : sawah yang ditanami padi pada musim kemarau
gadhug : pembesar, tokoh, pemimpin
gadhuh : 1 gaduh, ribut, geger; 2 nggadhuh : memeliharakan ternak orang lain dengan cara bagi
has il
gadhung : gadung, jenis tanaman merambat
gaga : 1 mencari, berupaya; 2 jenis padi
gagah : gagah, perwira, kuat
gagak : burung gagak
gagal : gagal, kandas
gagana : langit; gaganantara : angkasa, langit,
gagang : pegangan, tangkai
108
gagap : gagap, tidak terampil; gagap- gugupen: gagap, demam panggung
gagar : gagal, kandas; gagaran : pedoman, pegangan; gagar mayang : hiasan dari janur; gagar
otak : kecelakaan pada otak
gagas : pikir; gagasan, pikiran, harapan, pendapat
gagat : menjelang pagi, dini hari; gagat  rahina : pagi hari
gagé : segera
gagra kusika : kera yang bulunya lebat
gagrak : model; gagrak anyar : model baru; gagrak lawas : model lama
gagrayan : kekuasaan
gahana : jurang
gaja : gajah
gajah : gajah; gajah ngoling : jenis pamor keris; gajah oya : nama lain negeri Astina
(pewayangan); gajah mada : gajah mengamuk (perang)
gajeg : ragu - ragu, lupa- lupa ingat
gala : gala- gala; gala ganjur : nama gamelan
galak : buas, kejam, keji; galak gathung : untung- untungan
galangan : tempat membuat perahu
galap : sala h ucap, khilaf dan keliru; galap gangsul : keliru
galih : 1 pikir; 2 inti batang pohon
galondhong pangareng - areng : upeti
galuga : kesumba merah, pemerah bibir
galuh : 1 gadis; 2 galih, pikiran
gama : jalan, berjalan
gamam : bimbang, ragu
109
gaman : alat, sen jata
gamar : khawatir, was- was
gambak : sampai, supaya sampai
gambang : jenis alat musik gamelan
gambar : 1 gambar, lukisan; 2 gambaran : rancangan, perkiraan
gambir : gambir
gambira : gembira; gambiralaya : palung laut; gambiraloka : taman untuk bergembir a ria
gamblang : jelas, terang
gamblik : duduk di tepi sekali
gambuh : jenis tembang macapat
gamel : 1 gamelan; 2 gembala kuda
gamoh : lunak, empuk (daging)
gampang : gampang, mudah
gampar : terompah kayu, bakiak
gampil : gampang sekali, sangat mudah
gamping : 1 gampang sekali, sangat mudah; 2 kapur
gana : anak lebah; gana- gini : harta milik suami istri; gegana : langit
ganan : ukiran berbentuk hewan
ganas : ganas, dahsyat
gancang : cepat, lancar
gancar : lancar, mulus; gancaran : tulisan berupa prosa
ganda  : bau; gandakusuma : berbau harum kembang; gandamaru : sambungan papan; gandapura
: jenis tumbuhan yang daunnya wangi; gandareja : nama daun; gandariya : gandaria, sejenis
pohon; gandarukem : jenis batu bertuah; gandarusa : nama pohon; gandasuli : nama ba tikan,
nama bunga; gandawida : kasturi, boreh
110
gandar : sarung keris
gandarwa : gandarwa, makhluk halus; gandarwi : peri, kuntilanak; gandarwara : agung
gandem : marem, mantab
gandhang : nyaring, keras
gandhèng : gandeng, berhubungan
gandes : luwes; gandes  luwes : sangat luwes, pantas
gandhéwa : busur panah
gandhi : palu, martil
gandhik : batu giling
gandra : rupa, wajah
gandrung : gandrung, kasmaran, jatuh cinta
ganep : genap
ganggu : ganggu, goda; ganggu gawé : mengganggu, menggoda
gangsa : gamelan
gangsal  : lima
gangsar : lancar, mulus, mudah
gangsingan : gasing
gangsir : jenis jangkrik yang besar
gangsul : keliru
gangsur : merangkak
ganita : bilangan hitungan
ganitrikundha : tasbih
ganjar : memberi ganjaran, pahala, imbalan; ganjaran : pahala
111
gantal : gulungan daun sirih
gantang : takaran beras
gantar : galah
gantas : keras, nyaring
gantha : kehendak, niat, kemauan
gantheng : ganteng, tampan, gagah, bagus
gantung : gantung; gantung kawin : peresmian kawin yang ditunda; gantung kepuh : pakaian
cuma satu potong; gantung laku : masih menjalankan tugas; gantung siwur : nenek moyang ke - 8
gantya : berganti; gantyan : bergantian
ganung : hati nangka, hati nanas
ganyang : dimakan langsung
ganyong : sejenis umbi - umbian
gaota : berkerja; panggaotan : pekerjaan
gapah  : tak menghiraukan, menghina
gapit : jepit, penjepit; gapit- rempah : gapit/penjepit wayang
gaplah : tiada berguna
gapura : pintu gerbang; gapunten (ing.) : pintu gerbang
gara : istri, suami; gara- gara : 1 adegan gara- gara dalam pentas wayang; 2 huru- hara, kerusuhan;
garagati, garanggati : laba- laba pohon; anggara : Selasa; anggara kasih (Anggara Kasih) : Selasa
Kliwon
garanggati : laba- laba pohon
garap : garap, kerja; garapan : pekerjaan; garap banyu : datang bulan, menstruasi; garap gawé :
bekerja; garap sari : haids
garba : rahim, kandungan; garbini : hamil, mengandung
garbis : sebangsa semangka
112
garda : garda
gardaba : kedelai
gardajita : keinginan
gardaka : mengamuk
gardhu : gardu, pos, ruang penjagaan
garebeg : garebek, pesta sekatenan
garèk : ketinggala n, tinggal
garem : garam
garèng : salah satu punakawan dalam wayang
garènggati : laba- laba pohon
garep : akan
gares : tulang kaki
garet : kerat, ringgit, takik
garini : istri, bini
garis : garis
garit : garis, gores
garjito : senang sekali, kagum
garoh : tidak jadi, tidak sah
garok : geruk, parau
garon : telah digaru, penggaru
garong : garong, perampok, penjahat
garot : menggigit
garpu : garpu
113
garu : alat perata tanah setelah dibajak
garudha : burung garuda; garudha mungkur : jenis strategi perang; garudha  nglayang : jenis
strategi perang; garudha pancasila : garuda pancasila
garuh : penggaru, penyisir tanah
garuk : garuk
garung : saluran yang tidak berfungsi lagi
garut : garut sejenis umbi
garwa : istri, suami; garwa ampéyan : selir; garwa ampilan : selir;  garwa padmi : permaisuri
garwita : marah, lekas marah
gas : gas
gas- gasan : 1 serakah, urakan, ugal - ugalan; 2 balap motor dengan menarik gas kuat- kuat
gasab : milik yang tidak sah
gantèn : laut, samudra
gasang : pegang
gataka : sengsara
gathok (di - ) : diga ndol; gathok- lèh : buka kartu, ditunjukkan kesalahannya; gathuk : cocok,
sesuai, ketemu; gumathok : pasti, tentu
gati : penting; gatos (ing.): penting
gatra : 1 larikan; 2 rupa, wajah
gawa : bawa; gawan : bawaan, oleh- oleh
gawang : gawang
gawar : tanda per ingatan
gawat : gawat, bahaya, keramat
gawé : 1 pekerjaan; 2 hajat; 3 buat, membuat
114
gayatri : cantik, anggun, berwibawa
gayel (ng - ) : selalu makan
gayor : gantungan gong
gayuh : tercapai, mencapai; gegayuhan : cita- cita
gebyah : campur, padu; gebyah uyah :  campur aduk
gebyog : dinding kayu
gedhah : kaca; gedhah - gedhih : tak ada apa- apa
gedhana- gedhini : dua bersaudara pria wanita
gedhang : pisang; gedhang ayu : pisang yang masih untuk kenduri; gedhang salirang : pisang
selirang
gedhé : besar, agung; gedhé a tiné : mantab; gedhé endhasé : sombong; gedhé tekadé : mantab;
penggedhé : pembesar, pemuka; tembang gedhé : jenis tembang
gedheg : tempat menyimpan padi
gedhèg : dinding dari anyaman bambu
gedhig : pukul, tindas; gedhig manggala : pembesar pasukan
gedhog  : ketuk
gedhoh : daun telinga
gedhokan : kandang kuda
gedhong : gedung
gega : dipercaya, digugu, diturut
gegaman : pusaka, senjata, peralatan
gegana : langit, angkasa, dirgantara
gégé : cepat, lekas
gegeh : kokoh, kuat
115
gègèn : cepat
geger : punggung
gègèr  : geger, huru - hara, kekacauan
gègrèk : rontok, berjatuhan, berguguran
gégroh : tua renta, jompo
gèl : lekas, lalu, barangkali
gela : kecewa, sakit hati
gelang : gelang
gelap : petir, halilintar; gelap nyawang : berandal, perampok; gelap paju : halilintar yang bila
menyambar pecah terbelah; gelap wédang : halilintar yang bila menyambar pohon akan
mengelupas atau terbakar
gelar : 1 menggelar, membentang; 2 siasat perang; 3 nama kebesaran; gelaran : tikar, bentangan
gelas : gelas
gelis : cepat, lekas
gelok : kerekan burung
gelung : gelung, ikatan rambut
gelur : mendengkur
gelut : berkelahi, bergulat
gemah : subur, makmur; gemah ripah loh jinawi : subur makmur, ramai, semarak
gembala : janggut
gembili : gembili, jenis umbi - umbian
gembira : gembira, ria, suka
gembolo : sebangsa ubi
genah : jelas, terang, mapan
116
gendèr : jenis perangkat gamelan
gendéra : bendera
gendhaga : kotak, wadah
gendhak : suka, hobi; gendhak sikara : menganiaya, menyiksa
gendhek : pendek lagi besar
gèndhèl : seikat, seuntai
gendhela : capung
gendhèwa : busur panah
gendhi : kendi, wadah air dari gerabah
gendhil : kendil
gendhila : idiot, kurang ajar
gendhing : gending, lagu
gendhis : gula
gendhon : ulat tanah; gendhon rukon : seiya sekata
gendhu : jenis tupai
gendhuk : panggilan untuk anak putr i
gendruwo : gandarwa, makhluk halus
gendug : terantuk
genduk : panggilan untuk anak putri
gendul : botol
gendut : gendut, gemuk, besar perut
geni : api; geniwara : bertapa dengan tidak makan makanan yang dimasak dengan api; geniroga :
kain lurik
genjé : tumbuhan yang daunnya memabukkan
117
gentayangan : gentayangan, melayang- layang
genti : ganti, tukar; gentos : ganti, tukar
gentur : kuat, kokoh, semangat; gentur tapane : tapanya tamat, purna
gepah : tergopoh - gopoh
gepak : leka, pekat
gepok : senggol, sentuh;  gepok sénggol : sentuhan, senggol, sapa, tegur
gépor : lelah kaki, lunglai, lunas
gera : puncak
gerah : 1 gerah, udara panas; 2 sakit; gerah uyang : panas dingin, hilang selera makan
gerang : tua- bangka, aus
gerap : tanah mati, tandus, tak dapat menyimpan air
geras : tanah mati, tandus, tak dapat menyimpan air
gerat : tanah mati
gerba : rahim, kandungan
gerbong : gebang
gering : 1 kurus- kering; 2 sakit
germa : 1 germa, pemilik gamelan; 2 ibu pengasuh pekerja seks komersial
gernat : granat
gero : berteriak, bersuara keras
getak : gertak, bentak; getak gajah : nama tumbuhan
getapan : mudah gugup, berpenyakit jantung
getar : getar, bunyi - bunyian, musik
gethini : tekun bekerja
118
gethok : ketuk, pukul; gethok- tular : dari mulut ke mulut
getih : darah; getih mateng  : darah matang; getih putih : darah putih; getih umbel : ingus, tahi
hidung; getih urip : darah baru, sehat; nggetih : berusaha sekuat tenaga
gigih : gigih, giat, tekun
gigir : punggung, tepian, belakang
gili : punggung gunung, tanah yang tinggi
gilig : padu, satu, bulat; gilig rembugé : mufakat
giling : giling
gilir : gilir; gilir kacang : 1 berurutan, antrian; 2 banyak anak berselang- seling laki - laki
perempuan
gilis : digulung
ginem : bicara, kata, sabda
gini : harta, dinar; gana- gini : harta milik suami  istri
giok : batu bertuah
gipih : tergopoh - gopoh
gipit : dahulu
gir : gerigi, gigi roda
girah : cuci ulang penghabisan
girang : girang, gembira
girap : ketakutan, kuatir
giras : sehat, trengginas
giri : gunung, bukit; giri - giri: menakutkan, mengagumkan, me nakjubkan; girilaya : bukit
pemakaman; giri patembaya : sayembara, perlombaan; giriwana: gunung hutan; giriwarsa :
barisan pegunungan, deretan perbukitan
girik : kupon, karcis
119
giring : 1 giring, gerak, dorong; 2 batu landasan untuk dinding dalam rumah
giri s : takut, risau, gelisah
girisa : jenis tembang
giro : giro
gisang : pisang
gisau : belajar
gisik : pesisir, pantai
gisit : dahulu
gistha : bicara, maksud
gisus : bergerak ramai sekali, huru- hara
gita : syair, puisi
gitanjali : tembang persembahan
githi - githi : tergesa- gesa
githing : tindih, jahit, apit
githir : lari tunggang langgang
githok : tengkuk, leher bagian belakang
gitik : cambuk, tongkat
giwang : giwang; giwangan : 1 genjotan, selingan; 2 tempat menjual giwang
giwar : selimpang, menyimpang, menyisi
giya : 1 gua, goa; 2 membelok (kerbau, dsb)
giyota : perahu
gladhi : latihan; gladhi resik : latihan terakhir, sebelum pementasan
gladrah : pelupa, tak sadar, sekehendaknya
120
gladri : beranda
glali : jenang gula, gula direbus
gobag sodor : jenis permainan anak remaja
gogo : jenis padi untuk lahan tadah hujan; gogo rancah : jenis padi untuk lahan tadah hujan
gogoh : mencari ikan dengan meraba- raba
gogok : minum/telan langsung
gogol : pemilik sawah
gogor : anak harimau
gogot : rakus, berlaga
goh : lembu
gohp ura : gapura
golèk : cari
golok : parang, pisau
gong : gong, perangkat gamelan; gong bonjor : gong dari tabung bambu
gonggang : renggang, bercelah
goni : karung goni
gonjak : menganggu, menggoda, berlaku sembrono
gonjang - ganjing : geger, huru - hara
gontor :  dihanyutkan, diguyur air deras- deras
gonyak- ganyuk : serba canggung
gopa : gembala, penjaga
gopala : penjaga; arca gopala : patung penjaga
gopèl : rompes, cuwil
121
gopès : rompes, cuwil
gopok : lapuk
gopracara : tempat menggembalakan
goprak : kelontang, jeni s yang terburuk
gopura : gapura, pintu gapura
gor : menganggur
gora : besar, dahsyat; gora godha : godaan, amuk haru- biru; gorasabda : nasehat yang keras;
goraswara : nasehat yang keras
gorawa : dengan hormat
goroh : bohong, tipu
gorok : gergaji, potong
gothak- gathuk : sering bertemu
gothang : senggang, renggang, jeda
gotong : menggotong, mengangkat bersama; gotong mayit : 1 anak tiga mengerjakan hal yang
sama; 2 anak tiga perempuan sema; gotong royong : kerja sama
gotrah : kepala keluarga
goyang : goyang
g ra : puncak, sangat
gragal : kerikil- kerikil besar
gragap : gagap, gugup
gragas : doyan makan, makan sembarangan
gragèh : raih, diraih
grago : 1 bimbang, ragu; 2 anak udang
grahana : gerhana
122
grahita : indra, perasaan
graja : saudara*
grajag : mengalir deras
grajèn : tahi gergaji
graji : gergaji
graksa : petir, halilintar
gralapa : lupa, tak sadar
gram : gram, satuan ukuran
grama : 1 desa; 2 api
gramang : mengeriap; (semut - ) : semut merah
grambyang : dikira- kira
gramèh : gurameh, jenis ikan
grami : berdagang
gramyang : mengambang, menyebar
grana : hidung
grandaka : banteng besar, buas, bengis
granggam : ragu - ragu, bimbang
granggang : tombak bambu, bambu r uncing
grangsang : menyerang, menyerbu
grantang : nama gamelan
grantes : berkeluh kesah
grantil : keliha tan bergantungan
grantos : gergaji
123
graos : gergaji
grapyak : ramah
grasi : grasi, ampunan
grat : derajat, turunan
grati : keturunan itik dengan itik manila
graut : mencakar, menyobek dengan kuku
grawira : hulubalang, panglima perang
grema : pemburu
grènjèng emas : kertas mas
gribig : kerai, bidai, grebek
grinting : nama rumput
griya : rumah, wisma
grobag : gerobak; grobag cèlèng : pedati beroda satu, gerobak dorong
grobog : lumbung padi keluarga
groboh : kasar, tidak halus
groda : pohon beringin
grogol : ge rogol, cerocok
gropak sénthé : keturunan yang ke- 7
gubug : rumah kecil; gubug pèncèng : nama rasi bintang
guci : guci
gudèl : anak kerbau
guder : goda; guder asu : bercanda seperti anjing (lama- lama berkelahi beneran)
gudhal : kotoran gigi, kotoran kemalua n
124
gudhang : gudang
gudhas : enak sekali
gudhé : tanaman sejenis kara
gudhig : jenis penyakit kulit, kudis
gudhis : enak sekali
gudir : jenis kue
gudrah : berlumuran
gudu : bukan, lain
gugah : bangun, goyah
gugat : gugat, tuntut
gugon : kepercayaan; gugon t uhon : kepercayaan pada adat dan takhayul
gugrag : jatuh berguguran
gugrug : rontok, gugur
gugu (di - ) : dipercaya, diindahkan
guguh : sudah tanggal semua giginya
guguk : menangis tersedan- sedan
gugup : gugup
gugur : meninggal, mati, rontok; gugur gunung : kerja bakti
gugus : gugus, kelompok
gugut : menggigit dengan gigi seri/gigi depan
guha : gua
guhya : gaib, samar- samar
gujeg : pegang, tangkap
125
gujeng : tertawa
gujer : mengejar
gul : gul, bola masuk gawang
gula : gula; gula arèn : gula yang terbuat dari aren; gula batu : gula yang membatu; gula drawa :
nama tembang; gula geseng : warna merah kehitaman; gula jawa : gula merah, gula kelapa; gula
klapa : 1 gula dari sari kelapa; 2 bendera merah putih lambang kerajaan Majapahit; gula wenthah
: pelihara; gulali  : jenang gula, gula yang direbus
guling : guling, bantal
gulma : rumput sawah
gulo : gula
gulon : kerah baju, baju bagian leher
gulu : leher; gulu ancak : leher angsa bagian bawah; gulu banyak : leher angsa, saluran yang
berkelok (water closet)
gulud : menggarap sawah
guluh : leher
gulung : gulung; gulung koming : bergulung- gulung, berguling - guling
gumarang : nama lembu dalam wayang
gumathok : pasti, sudah tentu
gumati : sayang, kasih
gumbala : kumis
gumbeng : pipa penghisap madat
gumblis : menghina
gumbreg   : nama wuku ke- 3
gumer : gemuruh
gumpes : tumpas, rompes, aus, ompong
126
gumping : l ereng gunung yang terjal
gumrah : biasa, lumrah, umum
gumuk : bukit
gumul : bergumul
gumun : heran, terkejut, kagum; aja gumunan : jangan terlalu heran
gumyak : ramai sekali, gaduh
gun : 1 salah satu perangkat alat tenun; 2 zina
guna : 1 kepandaian; 2 manfaat; gunadi : orang yang berguna; guna kaya : kepandaian kekayaan;
gunawan : orang yang berguna; gunawidi : pintar, pandai
gunah : sudah mengerti sungguh- sungguh
guncang : guncang, goyang
gundam : gendam, ilmu pikat
gundem : sangkut, kait
gundha : nama tumbuh- tumbuhan yang di sawah
gundhal : penggembala kuda; begundhal : bajingan
gundhala : cincin, anting- anting
gundhik : gundik, istri gelap
gundhil : gundul, polos
gundhul : rambutnya dicukur bersih
gunem : bicara, wicara, kata
gung : agung, besar
gungan : manja
gunggung : 1 sanjung; 2 jumlah; gunggung kumpul : jumlah total; gunggung susun : cara
penjumlahan bilangan dengan disusun ke bawah
127
gungsir (di - ) : disungkur
guni : karung goni
gunita : kebudayaan, kepandaian
guntang : tabung tempat air
gunting : gunting
guntur : guruh, halilintar
gunung : gunung; gunungan : 1 rumah- rumahan untuk wadah sesaji; 2 kayon; gunung geni :
gunung api; gunung guntur : nama corak kain batik; gunung kendheng : barisan pegunungan;
gunung sepikul : bentuk cincin bermata tiga
gupa : penjaga, penggembala
gupak : terkena
gupala (reca- ) : arca penjaga
gupé : susah, sedih
gupi : bermain - main
gupis : aus, usang, rompes
gupit : sempit, ciut, terjal
gupita :  karangan bunga, putri pingitan
gupoh : tergopoh - gopoh, terengah - engah
gupta : rahasia, samar- samar
gupu : kandang ternak
gupuh : sibuk, repot
gupya : prihatin
gurawa : hormat, dengan hormat
gurda : pohon beringin
128
gurdaka : 1 nafsu; 2 banteng besar
gurem :   gurem, binatang sejenis semut kecil
gurih : gurih, enak, nikmat
guris : berseloroh, menggodai; gurisan : selorohan, jenaka
gurit : puisi, syair; geguritan: puisi, syair
gurma : pemburu
gurna : ramai sekali
gurnita : gegap gempita, hangat, ramai
guru : gur u, pengajar; guru aleman : suka dipuji; guru bakal guru dadi : upeti; guru dina :
kalender; guru lagu : suara vokal pada akhir suku kata; guru laki : suami; guru nadi : suami; guru
wilangan : jumlah suku kata
guruh : guruh, guntur
gurundaya : burung layang- layang
gurung : tenggorokan
gusah : usir
gusak : usir
gusali : pandai, tukang besi
gusar : kuatir, sedih, sumelang
gusek : hapus
gusi : gusi
gusis : habis, musnah
gusti : tuan, paduka, Tuhan
gutuk : batu pelontar; gutuk api : granat
guwa : gua; guwa garba  : rahim, kandungan
129
guwab : bohong, omong kosong
guwang : buang
guwaya : air muka, roman muka, mimik
guwiratna : intan yang bagus
guyang : guyang, siram, memandikan
guyeng : ramai, penuh canda tawa
guyer : putar
guyu : tertawa; guyon : bergurau, berkelakar
guyub : guyub, rukun, bersatu

Bersambung ke :
http://indonesiatanahairku-indonesia.blogspot.com/2014/03/kamus-sansakerta-indonesia-h-m-2.html
Share on Google Plus

About Poerwalaksana M.Djayasasmita

    Blogger Comment
    Facebook Comment

0 komentar:

Post a Comment